Sterilizasyon ve dezenfeksiyon, mikroorganizmaları kontrol etmek için aynı araçları kullanabilse de hedefledikleri mikrobiyal son nokta ve uygulanacak yüzey bakımından ayrılır. Bu rehber, temel tanımlardan otoklav izlemesine, dezenfektan sınıflarından diş hekimliğinde alet ve çevre yüzeyi seçimine kadar slaytların kavramsal omurgasını işler.

1. Kavramlar ve mikrobiyal kontrolün hedefi

Kaynak slaytlar: 1–7

1.1 Sterilizasyon, dezenfeksiyon ve pastörizasyon

Sterilization (sterilizasyon) belirli bir materyal veya ortamdan bütün canlı mikroorganizmaların, bakteri sporları dâhil, yok edilmesi ya da uzaklaştırılmasıdır. Öldürme ve fiziksel uzaklaştırma aynı sonuca farklı yollardan götürür: ısı ve gaz hücreleri inaktive ederken filtrasyon akışkandaki parçacıkları tutar. Slaytlar yakma, kuru/nemli ısı, gazlar, iyonlaştırıcı radyasyon, bazı sıvı kimyasallar ve filtrasyonu bu amaçla sayar. Bir yöntemin adı tek başına yeterli değildir; materyalin her noktasının gerekli işlem koşullarını görmesi gerekir.

Disinfection (dezenfeksiyon) patojen mikroorganizmaları yok etmeyi amaçlar ama sterilizasyon ölçütünü karşılamaz. Bu yüzden dirençli bakteri sporları, mumsu hücre duvarlı mikobakteriler veya bazı virüsler kalabilir. Pasteurization (pastörizasyon), sıvıda önemli patojenleri inaktive eden fakat sterilizasyon sağlamayan kontrollü ısı uygulamasıdır; slaytta süt için 74 °C'de 3–5 saniye veya 62–65 °C'de 30 dakika örneklenir. İşlemin amacı sütün özelliklerini korurken vejetatif patojen yükünü azaltmaktır; sporların yok edildiği sonucu çıkarılamaz. Slaytta toplam bakteri sayısında %97–99 azalma ve Salmonella, Streptococcus, Brucella örnekleri verilir. Termodürik mikroorganizmalar ısıya dayanıp işlemden sonra kalabilir; bu nedenle pastörize süt de uygun saklama koşullarına ihtiyaç duyar.

Kaynatma örneğinde atmosfer basıncında su ve serbest akışlı buhar yaklaşık 100 °C'dedir. Bu sıcaklık pek çok vejetatif hücreyi azaltabilir, fakat kısa bir kaynatma döngüsü için «steril» hükmü kurulamaz. Slayt 2'nin aynı paragrafta sporlar hakkında çelişkili iki iddiası vardır; ayrıntı son bölümde işaretlenmiştir.

1.2 Temizlik, antisepsi, sanitizasyon ve asepsi

Cleaning (temizlik) görünür yabancı maddeyi mekanik olarak kaldırır. Fırçanın sürtünmesi girintilerdeki kiri çözer; iç kanallardan basınçlı sıvı geçirilmesi, fırçalamanın çıkardığı artığı uzaklaştırır. Temizlik, sonraki germisidin mikropla temasını mümkün kıldığı için sürecin başlangıcıdır. Kan, tükürük ve biyofilm kalırsa güçlü bir dezenfektan bile mikrobun üstüne ulaşamayabilir.

Antiseptic (antiseptik) deri gibi canlı dokuya uygulanabilen germisittir; çevre yüzeyi dezenfektanlarına göre dokuya uygunluğu gözetilir. Disinfectant (dezenfektan) çoğunlukla cansız nesnelere uygulanan antimikrobiyal ajandır. Germicide (germisit) ise özellikle patojen mikroorganizmaları öldüren ajanlar için üst terimdir; hangi yüzeyde güvenli olduğunu tek başına belirtmez. Sanitization (sanitizasyon) temizlik ile dezenfeksiyon arasında, özellikle gıda hazırlama ve ev idaresinde kullanılan, bağlama bağlı bir azaltma terimidir. Asepsis (asepsi) korunan alana mikrop girmesini önleyen işlem düzenidir; ameliyathane, terapötik ürün hazırlama ve mikrobiyoloji laboratuvarında steril malzeme kullanımı bu düzenin parçasıdır.

2. Sterilizasyonun kapsamı ve yöntem seçimi

Kaynak slaytlar: 8–12

2.1 «Tüm mikrobiyal biçimler» ifadesinin pratik anlamı

Sekizinci slayt sterilizasyon başlığını açar; dokuzuncu slayt bunu fiziksel veya kimyasal bir süreç olarak tanımlar. Vejetatif hücre, çoğalan etkin mikrop biçimidir; endospor ise bazı bakterilerin olumsuz koşullarda oluşturduğu çok dayanıklı yapıdır. Bir işlem vejetatif bakterileri öldürüp sporları bırakıyorsa sterilizasyon yerine dezenfeksiyondan söz edilir. Sterilizasyonda mikroorganizmanın yükün neresinde bulunduğu da önemlidir: açık metal yüzeye ulaşan sıcaklık, paket içindeki mafsala veya dar lümene aynı hızda ulaşmayabilir.

Slaytta critical instruments (kritik aletler) normalde steril olan doku veya alanlara giren araçlar olarak verilir: cerrahi alet, üriner kateter ve biyopsi forsepsi örnekleri bulunur. Diş hekimliğinde bu mantığın karşılığı yumuşak dokuya veya kemiğe giren cerrahi araçlardır. Risk sınıfı «aletin adı» ile değil, kullanım sırasında hangi dokuya temas ettiğiyle belirlenir. Aynı nedenle başka bir cihazın yüzeyini silmekle kritik aleti yeniden hastada kullanmaya hazırlamak eşdeğer işlemler değildir.

3. Kuru ısı, nemli ısı ve otoklav izlemi

Kaynak slaytlar: 13–20

3.1 Kuru ısının uygulamaları

Dry heat (kuru ısı) nemli ısıdan daha zor nüfuz eder; bu yüzden genellikle daha yüksek sıcaklık ve uzun süre ister. Direct flaming (doğrudan alev), mikrobiyoloji laboratuvarında inokülasyon halkasını kızıl parıltıya dek ısıtmak için verilen örnektir. Incineration (yakma) ise yoğun kontamine atığı hem imha hem dekontamine etmek için kullanılır; tekrar kullanılacak dental aletle aynı bağlamda düşünülmez. Slayt 13'te laboratuvar halkası ile kâğıt torba, bardak ve kullanılmış pansuman örneklerinin aynı kuru ısı başlığı altında bulunması, uygulama amaçlarının aynı olduğu anlamına gelmez.

Hot-air oven (sıcak hava fırını) için slayt 15, 180 °C'de 2 saat örneği verir ve cam malzeme kullanımını vurgular. Toplam çevrim ısınma, bekletme ve soğumadan oluştuğundan kapak zaman kilidi ve hava dağıtan fan önemlidir. «İki saat»i yalnız fırının açıldığı andan saymak materyalin gerçek maruziyetini olduğundan fazla gösterir. Sıcak hava, otoklavdan daha az kullanılır; özellikle kuru kalması gereken ve ısıya dayanıklı uygun materyallerde anlamlıdır. Slayt 14'ün metin içeriği sağlanmamıştır.

3.2 Basınçlı buharın çalışma ilkesi

Moist heat sterilization (nemli ısıyla sterilizasyon), doymuş buharın soğuk yüzeye değip yoğuşmasıyla açığa çıkan gizli ısıyı kullanır. Yoğuşma hacim değişimiyle birlikte buharın yüzeye ulaşmasına katkıda bulunur; ancak haznedeki hava tam uzaklaşmazsa buhar her yere değemez. Kapalı ortamda basınç arttığında suyun kaynama sıcaklığı yükselir: slayt 16'da yaklaşık 104 kPa (15 psi) gösterge basıncında 121 °C örneği verilir. Basınç kendi başına mikrop öldüren etken diye ezberlenmemelidir; gerekli buhar sıcaklığına erişmenin aracıdır.

Slayt, 121 °C'de doğrudan açıkta duran sporların beş dakikadan kısa sürede öldüğünü, normal sterilizasyon süresinin ise 10–15 dakika olarak verildiğini söyler. Bu karşılaştırma nüfuz süresi ve güvenlik payının neden gerektiğini öğretir; paketli klinik alet için tek başına döngü reçetesi değildir. Slayt 18'de iki sistem vardır: pre-vacuum autoclave (ön vakumlu otoklav) vakumla havayı uzaklaştırıp gözenekli yükte buhar dağılımını kolaylaştırır; gravity displacement autoclave (yerçekimiyle hava yer değiştiren otoklav) üstten gelen buharın havayı aşağıdan çıkarmasına dayanır. Slayt ikinci tipi güncel diş hekimliği için topluca önermediğini söyler; yöntem ve yük bazlı sınır son bölümde açıklanmıştır.

3.3 Biyolojik kontrol ve sayısal sürelerin yorumu

Slayt 17, spor içeren biyolojik göstergenin yükün merkezine yerleştirilip işlem sonunda inkübe edilmesini anlatır. Geobacillus stearothermophilus (slayttaki eski adıyla Bacillus stearothermophilus) sporları buhar sterilizasyonunun izlenmesinde kullanılır; üreme olmaması göstergenin inaktive olduğunu gösterir. Bunun yanında mekanik göstergeler basınç/sıcaklık/süre kaydını, kimyasal göstergeler ise paketin işlem koşullarına maruziyetini bildirir. Tek bir renk değişimi spor testinin yerini almaz. Slayt inkübasyonu 37 °C yazar; bu tür için uygun sıcaklıkla ilgili düzeltme kaynak notlarındadır.

Slayt 20'deki ultra-high-temperature (UHT) uygulaması 140 °C'de bir saniyeden kısa süt işlemi örneğidir. Amaç, uzun ısıtmanın «pişmiş» tat etkisini sınırlayarak soğutmasız saklanabilen bir ürün elde etmektir. UHT'nin pastörizasyondan farkı, çok kısa fakat çok yüksek ısı yüküyle ticari raf ömrünü hedeflemesidir; bunu klinik alet otoklav çevrimiyle karıştırmayın. Süt ve tıbbi alet için aynı «steril» sözcüğü bağlama göre farklı kullanım taşır.

4. Radyasyon ve filtrasyon

Kaynak slaytlar: 21–23

4.1 İyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon

Slayt 21, ionizing radiation (iyonlaştırıcı radyasyon) için gama ışını, X ışını ve yüksek enerjili elektron demetlerini; nonionizing radiation (iyonlaştırıcı olmayan radyasyon) için ultraviyoleyi (UV) örnekler. Dalga boyu ve enerji farkı, biyolojik etkiyi açıklar: UV, DNA'da kalıcı hasar oluşturarak yalnız ışığın eriştiği yüzey ve havadaki mikroorganizmayı etkiler. İyonlaştırıcı radyasyon ise su moleküllerinden oluşan hidroksil gibi serbest radikaller yoluyla DNA'nın kovalent bağlarını bozabilir; nüfuz gücü UV'den yüksektir. Bu nedenle ısıyla zarar görecek sütür, eldiven veya plastik enjektör gibi ürünlerin işlenmesinde yer alır.

Slayt 22, UV'nin kornea ve cildi zedeleyebileceğini, bu yüzden tıbbi kullanımının sınırlı olduğunu; boş ameliyathanelerde hava mikroorganizmalarını azaltmak için kullanıldığını belirtir. Sporlar vejetatif hücrelere göre daha yüksek doza dayanabilir; X ışınında da sporların az su içermesi radikal aracılı öldürmeye direnç açıklaması olarak sunulur. «UV sterilize eder» ifadesini 45. slayttaki uygulama tablosundan görseniz de gölgede kalan alanı ışınlanmış saymayın.

4.2 Sıvı ve hava filtrasyonu

Filtration (filtrasyon) mikroorganizmayı öldürmeden akışkandan fiziksel olarak ayırır. Isıya duyarlı çözeltiler için slayt 23'te 0,22 µm gözenekli nitroselüloz membran örneği verilir. Gözenekten büyük parçacıkların tutulması temel mekanizmadır; elektrostatik çekim daha küçük bazı parçacıkları da yakalayabilir, fakat tasarımın sınırlarını ortadan kaldırmaz. Slayt, bakterilerin ve sporların tutulmasını özellikle vurgular. HEPA (high-efficiency particulate air) filtresi ise havadaki parçacık ve mikropları uzaklaştırmaya yarar; sıvı membran filtresiyle aynı cihaz değildir.

Slayt, gram-negatif bakteri duvarından kaynaklanan endotoksinin ısıya dayanıklı olduğunu ve intravenöz çözeltilerde ateş yapabileceğini anlatır. «Filtreleme çözeltiyi pirojensiz yapar» çıkarımı ise fazla geniştir: sterilizan mikrobiyolojik filtre önceden oluşmuş endotoksini güvenilir biçimde gidermez. Bu, filtrasyonun öldürme değil ayırma olmasının önemli bir sınırıdır; kaynaklı not son bölümdedir.

5. Isıya duyarlı malzemede kimyasal sterilizasyon

Kaynak slaytlar: 24–25

5.1 Etilen oksit ve hidrojen peroksit

Ethylene oxide (etilen oksit, ETO) gazı, sıcaklığa veya basınca duyarlı malzemenin sterilizasyonunda kullanılır. Slayt 24, örnek olarak yaklaşık dört saatlik işlem ve toksik gaz kalıntısını uzaklaştırmak için ek on iki saat havalandırma verir. Gaz materyalin içine erişebilir, fakat havalandırma tamamlanmadan ürün güvenle kullanılamaz. ETO'nun yanıcı, patlayıcı ve toksik özellikleri ciddi iş güvenliği önlemleri gerektirir. «Düşük sıcaklık» ifadesi bu güvenlik gereksinimini küçültmez.

Hydrogen peroxide vapor (hidrojen peroksit buharı) oksidasyonla mikrobiyal yapıları bozar. Gas plasma (gaz plazması) varyantında buharlaştırılmış peroksitten radyo veya mikrodalga frekansı enerjisiyle reaktif radikaller üretilir. Slayt, toksik kalıntı oluşturmaması nedeniyle ETO'nun bazı kullanım alanlarını devraldığını ve peroksiti emen ya da onunla tepkime veren materyallerde kullanılamayacağını belirtir. Bu yüzden yöntem seçimi yalnız mikrop spektrumuna göre değil, cihazın kanal ve malzeme özelliklerine göre yapılır.

5.2 Sıvı sterilantlar: perasetik asit ve glutaraldehit

Peracetic acid (perasetik asit) güçlü oksitleyicidir; slaytta son ürünleri asetik asit ve oksijen olarak anlatılır. Glutaraldehyde (glutaraldehit) de yeterli koşullarda sterilant olarak kullanılabilir, fakat çalışan için temas ve inhalasyon tehlikesi taşır. Her iki kimyasalın yüksek düzey dezenfeksiyonda da adı geçer; işlem süresi ve derişimi değiştirilince aynı şişeden farklı mikrobiyal son nokta elde edilebilir. Sıvı yöntemde tüm yüzey ve iç kanalların çözeltiyle dolması, sonrasında uygun durulama ve yeniden kontaminasyonu önleme belirleyicidir.

6. Dezenfeksiyon düzeyleri ve araçların risk sınıfı

Kaynak slaytlar: 26–32

6.1 Üç dezenfeksiyon düzeyi

Slayt 26, dezenfeksiyonu ısıl veya kimyasal mikrop yıkımı olarak tanımlar ve spor öldürmenin beklenmediğini söyler. Bu genel çerçeve, high-level disinfection (yüksek düzey dezenfeksiyon) için küçük sayıda bakteri sporunun kalabildiği nüansı ile birlikte okunmalıdır. Intermediate-level disinfection (orta düzey dezenfeksiyon) mikobakterilere, birçok virüse ve vejetatif bakteriye yönelir; sporları güvenilir biçimde yok etmez. Low-level disinfection (düşük düzey dezenfeksiyon) ise bazı vejetatif bakterileri ve virüsleri etkiler, fakat mikobakteri veya spor iddiası taşımaz. Slayt 27'nin ana fikri şudur: «dezenfekte edildi» ifadesi, hedeflenen düzey ve maruziyet bilinmeden yetersizdir.

Bu işlem düzeyleri Spaulding risk sınıfı ile bağlanır. Critical (kritik) gereç normalde steril dokuya girer ve sterilizasyon ister. Semicritical (yarı kritik) gereç mukozaya veya bütünlüğü bozulmuş deriye dokunur; en az yüksek düzey dezenfeksiyon gerekir. Diş hekimliğinde ısıya dayanıklı yarı kritik gereçlerin çoğu da sterilize edilir. Noncritical (kritik olmayan) gereç sağlam deriye değdiğinde, risk ve kirlenmeye göre temizlik ile düşük/orta düzey dezenfeksiyon yeterli olabilir. Slayt 28, ısıya dayanmayan endoskop ve plastik parçalı invaziv araçları yüksek düzey örnekleri içinde verir; burada gerçek temasın steril dokuya girip girmediğini ayrıca sormak gerekir.

6.2 Düzeylerin örnekleri ve slaytlar arası çelişki

Slayt 28, yüksek düzey için nemli ısı uygulamasını ve glutaraldehit, hidrojen peroksit, perasetik asit, klor bileşikleri gibi kimyasalları sayar. Ön temizlik özellikle vurgulanır; organik madde ajanı tüketebilir veya mikrobu örtebilir. Slayt 29 orta düzeye alkol, iyodofor ve fenolikleri; düşük düzeye kuaterner amonyum bileşiklerini örnek verir. Slayt 30'daki pratik dezenfektan tablosu ise sıvı ve gaz ajanların seyreltme, temas zamanı, geniş spektrum ve spor etkisini karşılaştırır: kuaterner amonyum için %0,1–2; etanol/isopropanol için %70–85; klor için 500 ppm; etilen oksit ve paraformaldehit için gaz koşulları örneklenmiştir. Artı/eksi işaretlerinin belirli konsantrasyon ve süreyle ilişkili olduğunu unutmayın.

Slayt 31 yarı kritik aletleri, mukozaya değen endoskop ve endotrakeal tüple doğru bağlar. Slayt 29 ise aynı endoskopu «orta düzeyde kullanılan yarı kritik alet» örneği gibi yazar; bu ifadeler birbiriyle çatışır. Slayt 32 orta ve düşük düzeyi sağlam deriye temas eden kritik olmayan nesneler altında toplar; masa üstü, bebek tartısı ve tansiyon manşonu örnekleri verir. Bu slaytta tüberkülosidal etkinlik orta düzeyi ayıran ana eşik, düşük düzeyde bu iddianın yokluğu olarak anlatılır. Klor, fenolik ve alkol gibi isimlerin birden fazla düzeyde görünmesi ürün formülasyonu, konsantrasyon ve onaylı temas süresinin önemini gösterir.

7. Kimyasal dezenfektan grupları ve etki mekanizmaları

Kaynak slaytlar: 33–39

7.1 Aldehitler

Slayt 33–34, aldehydes (aldehitler) grubunda formaldehit, paraformaldehit ve glutaraldehiti karşılaştırır. Formaldehyde (formaldehit) proteinlerdeki karboksil, hidroksil ve sülfhidril grupları ile pürin halkasındaki azot atomlarını alkilleyerek işlev bozar. %5 sıvı çözeltisi slaytta yüzey dekontaminasyonu örneğidir; keskin kokusu, düşük sıcaklıkta azalan etkinliği ve kanserojenlik kaygısı kullanımını sınırlar. Paraformaldehyde (paraformaldehit) formaldehitin katı polimeridir; slayt 232–246 °C'de depolimerizasyonla formaldehit gazı açığa çıktığını anlatır. Gaz oluşumunun nem ve ısı koşullarına bağlı olması, salt «katı formaldehit» diye düşünmemeyi gerektirir.

Glutaraldehyde (glutaraldehit) renksiz, keskin kokulu bir sıvıdır. Slayt %2 çözeltinin vejetatif bakteri, spor ve virüslere etkisini, fakat sterilizasyon için çoğu kez saatler gerektiğini belirtir. Formaldehitten daha etkili ve daha az toksik olduğu iddiası, deri duyarlanması ve solunum tehlikesini ortadan kaldırmaz. Her kimyasala ait güvenli kullanım, maruziyet süresi ve havalandırma koşulu ayrı değerlendirilir.

7.2 Halojenler ve oksitleyiciler

Chlorine compounds (klor bileşikleri), özellikle sodyum hipoklorit ve diğer hipokloritler, geniş spektrumlu, hızlı ve ucuz dezenfektanlardır; hücre bileşenlerini oksitleyerek etkiler. Slayt 35, ev tipi ağartıcıyı %5,25 kullanılabilir klor içeren stok ürün olarak verir. Organik kir kloru tüketir; temiz yüzeyde etkinliğin daha iyi olması bu yüzdendir. Açılmış çözeltide etkin klor azalabileceği için taze hazırlama ve ürün saklama koşulları önemlidir. Hydrogen peroxide (hidrojen peroksit) aynı slaytta ayrı bir oksitleyici olarak yer alır: %3–6'da birçok bakteri, %10–25'te sporlar dâhil geniş öldürme iddiası belirtilir; konsantrasyon tek başına tüm ürün koşullarını tanımlamaz.

Iodophor (iyodofor), iyodun çözücü/taşıyıcıyla oluşturduğu ve suda yavaşça serbest iyot salan komplekstir. İyot proteinleri ve temel enzimleri etkileyerek mikrobu inaktive eder. Povidon-iyot, Betadine ve Wescodyne slayttaki ticari örneklerdir. Deri antiseptiği ile sert yüzey dezenfektanı formüllerinin serbest iyot miktarı farklı olabilir. Slayt 36 iyodun sporlar dâhil tüm organizmalara güçlü etkisini ve pH/derişim etkisizliğini iddia eder; pratik kullanımda bu ifadeler koşulsuz kabul edilmez, kaynak notlarında ayrıntı vardır. Slayt, ağartıcı ve iyodoforların bozunmayı azaltmak için soğuk suyla hazırlanmasını da belirtir.

7.3 Kuaterner amonyum, fenolikler ve alkoller

Quaternary ammonium compounds (kuaterner amonyum bileşikleri, QAC) katyonik deterjanlardır; fosfolipidlerle etkileşip zar bütünlüğünü bozarlar. Slayt Zephirin, CDQ ve A-3 örneklerini verir. Kokusuz, renksiz, genellikle az iritan ve koku giderici olmaları avantajdır; sabun artığı, bazı deterjanlar, asit ve yoğun organik kir etkinliği düşürebilir. Sporlar, Mycobacterium tuberculosis ve birçok virüs için güvenilir değildir; bazı Pseudomonas suşlarının çözeltilerde üreyebildiği vurgulanır.

Phenolics (fenolikler) fenol türevleridir; membran hasarı oluşturarak zarflı virüs, riketsiya, mantar ve vejetatif bakterilere etki eder. Slayt, organik madde varlığında kimi diğer dezenfektanlara göre daha çok etkinlik koruduklarını söyler. Alcohols (alkoller) içinde etanol ve izopropanol öne çıkar. Protein denatürasyonu ve zar lipidlerine etki sayesinde vejetatif bakteri, mikobakteri ve zarflı virüslere hızlıdır; spor ve bazı zarfsız virüslere karşı zayıftır. Slayt 39, suyun gerekli olduğunu ve %70 alkolün %95 alkolden daha etkin olabildiğini vurgular. Uçucu oldukları için uygulanan yüzeyde kalıcı etki beklenmez; termometre ve deri kullanım örnekleri verilir.

8. Etkinliği değiştiren koşullar, çevre yüzeyi ve izlem

Kaynak slaytlar: 40–42

8.1 Temas koşullarını okumak

Slayt 40'taki altı etken, bir dezenfektanın laboratuvarda etkili olup klinikte başarısız kalabilmesini açıklar: ön temizlik, organik ve inorganik yük, mikroorganizma sayısı ve direnç düzeyi, germisit derişimi ve maruziyet süresi, gerçek temas, sıcaklık ve pH. ETO gibi gazlarda bağıl nem de önemlidir. Lümen, mafsal, oyuk ve biofilm (biyofilm), sıvının mikropla temasını fiziksel olarak engeller; biyofilm matriksi kimyasalın difüzyonunu yavaşlatır. Başlangıç yükü arttığında aynı işlemden sağ kalan mikrop kalma olasılığı artar. Bu nedenle gereken temas süresini, güçlü kirli yüzeye bakıp keyfî kısaltamazsınız.

Slayt 41, hasta bakım alanında görünür kirliliğin hemen temizlenmesini; zemin, masa üstü ve diğer yüzeylerin düzenli, dökülmede ve görünür kirlilikte temizlenmesini ister. Paspas çözeltisinin belirli oda sayısından veya saatten sonra değiştirilmesi örneklenir: işlem solüsyonu sonsuza dek aynı etkinlikte kalmaz. «Kritik yüzeylere yüksek düzey dezenfektan» ifadesi çevre yüzeyi için yanıltıcıdır; kaynaklı düzeltme son bölümdedir. Dental ünitte ışık kolu gibi sık dokunulan klinik temas yüzeyleri ile zemin gibi ev idaresi yüzeylerinin riskleri aynı değildir.

8.2 Temizlik ve dezenfeksiyonun izlenmesi

Slayt 42 üç yaklaşım verir. Fluorescent marker (floresan işaret) sık dokunulan yüzeye sürülür; temizleme sonrası işaretin kalkması personelin o alanı sildiğine dair süreç bilgisidir, sterilite testi değildir. Aerobic colony count (aerob koloni sayımı) yüzeyden örnek alıp üreyen canlı mikropları sayar; örnekleme ve inkübasyon gerekir. ATP bioluminescence (ATP biyolüminesansı) organik kalıntının ışık sinyalini RLU (relative light units) olarak ölçer; hızlıdır ama ATP'nin mikroptan mı başka biyolojik kalıntıdan mı geldiğini tek başına ayırt etmez. Slayttaki «<500 RLU = temiz» sayısı cihaz ve kuruma göre değişen eşik olarak anlaşılmalıdır.

9. Özel durumlar: prion, C. difficile ve tek kullanımlık gereç

Kaynak slaytlar: 43

9.1 Standart döngünün dışına çıkan riskler

Prion, bakteriden veya virüsten farklı, yanlış katlanmış bulaştırıcı protein yapısıyla ilişkili ajandır. Slayt 43'ün «geleneksel dezenfeksiyon ve sterilizasyona direnç» uyarısı, standart spor mantığının her ajan için yeterli olmadığını öğretir. Özel riskli dokuyla temas eden uygun gereçte sodyum hidroksit ve otoklavın birlikte kullanılması slaytta önerilir; bu uygulama materyal uyumu, personel güvenliği ve kurum protokolü gerektirir. Genel diş hekimliği aletine otomatik olarak aynı sert kimyasalı uygulama sonucu çıkarılmamalıdır.

Clostridioides difficile (slayttaki adıyla Clostridium difficile) spor oluşturduğu için rutin, spora etkisiz yüzey ürünleriyle kontrolü zor olabilir. Slayt, yüksek oran görülen yerlerde %5,25–6,15 sodyum hipoklorit derişimini yazar; bu rakam çoğunlukla ev tipi ürünün başlangıç derişimidir. Uygulanacak çalışma çözeltisi ve temas süresi ayrıca belirlenir. Böylece «çamaşır suyu» demek ile hangi spor öldürücü ürün ve hangi seyreltiyi kullanacağını söylemek ayrılır.

Slayt, laparoskop ve artroskop gibi steril boşluğa girebilen cihazlarda sterilizasyon mu yüksek düzey dezenfeksiyon mu gerektiğini tartışma başlığı yapar. Sınıflama ilkesine göre steril dokuya giren kritik cihazın hedefi sterilizasyondur; ısıya dayanıklı modellerde buhar uygulanabilir. Single-use device (tek kullanımlık cihaz) yeniden kullanılacaksa, etiketinin tek kullanımlık oluşu silinmez: yeniden işleme, işlev ve steriliteyi ayrıca doğrulayan düzenleyici bir süreç gerektirir. Slayt bunu açık soru olarak bırakır; sıradan klinik karar gibi yorumlanmamalıdır.

10. Antiseptikler ve yöntemlerin genel eşleştirmesi

Kaynak slaytlar: 44–46

10.1 Deride kullanılan başlıca ajanlar

Slayt 44, antiseptic agent (antiseptik ajan) seçimini hem mikrobisidal etkinlik hem canlı doku güvenliği üzerinden kurar. Alkol birçok vejetatif mikrop, mikobakteri ve zarflı virüs için hızlıdır; bakteri sporlarına etki etmez. Deri lipidlerini uzaklaştırdığı için kurutabilir, buharlaşıp kalıcı antimikrobiyal artık bırakmaz ve organik kirle zayıflar. Bu yüzden cildi önce temizlemek gerekir. İyodoforlar geniş spektrumlu deri antiseptiği olarak verilir; slayt sınırlı kalıcı etkinlik ve organik kirden etkilenme özelliklerini ekler. Triclosan (triklosan) özellikle bakterilere yöneliktir; slaytta deodorant sabun ve bazı diş macunu ürünlerinde geçen örnektir. Bir üründe bulunması, ürünün bütün mikrop gruplarını etkilediği anlamına gelmez.

Alkol ve iyodoforu karşılaştırırken «hangisi daha güçlü?» sorusundan önce canlı doku toleransı, kullanım amacı, görünür kir ve istenen kalıcılık sorulmalıdır. Slayt 39'da alkol sonrası iyodofor uygulanmasının deri dezenfeksiyonunda etkili olduğu belirtilir; iki ürünün birlikte kullanımında da ürün talimatları ve doku güvenliği geçerlidir. Klinik cilt hazırlığı, diş üniti tezgâhının dezenfeksiyonundan ayrı bir uygulamadır.

10.2 Son iki görsel slaytın mesajı

Slayt 45'teki tablo alkolü eller/alet/laboratuvar yüzeyleri, katyonik deterjanları araç ve gıda ekipmanı, kloru su ve gıda ekipmanı, ETO'yu ısıya duyarlı plastik/optik araçlar, nemli ısıyı sıvı kültürler, kuru ısıyı inokülasyon halkası/cam/metal, UV'yi hava ve açık yüzey, iyonlaştırıcı radyasyonu sütür ve tek kullanımlık plastik malzemelerle eşleştirir. Mekanizmalar sütununda alkol için lipid çözme ve protein denatürasyonu; klor ve kuru ısı için oksidasyon; ETO için DNA alkillemesi; nemli ısı için nükleik asit/protein hasarı; radyasyon için DNA hasarı yer alır. Bu bir uygulama haritasıdır: yöntem adından ziyade malzeme, hedef mikrop ve doğrulanmış maruziyet birlikte karar verir.

Slayt 46, agar plate (agar plağı), agar deep tube (derin agar tüpü), broth (sıvı besiyeri) ve agar slant (eğik agar) fotoğrafı gösterir. Bunlar aynı mikrobu farklı fiziksel ortamlarda büyütmeye yarar: sıvı besiyerinde bulanıklık, agar plağında ayrık koloni, derin ve eğik agarda farklı ekim/gözlem düzenleri elde edilir. Sterilizasyon dersindeki bağlantı, besiyeri ve kabının ekim öncesi uygun biçimde işlenmesi ve sonrasında aseptik açılıp kullanılmasının kontaminasyonu önlemesidir. Fotoğraftan belirli bir mikroorganizma veya sterilizasyon süresi çıkarılamaz.

Hızlı tekrar

20 özgün çalışma sorusu

Bu sorular çıkmış sınav sorusu değildir; kavramları yorumlamayı ve uygulamayı çalışmak için özgün hazırlanmıştır.

1. Bir sıvıdaki vejetatif patojenler azalıyor, fakat endosporlar kalabiliyor. En uygun işlem adı hangisidir? A) Sterilizasyon · B) Pastörizasyon · C) Asepsi · D) Filtrasyon · E) Yakma
2. Kanla kirli bir aletin mafsalında artık kalmışsa sonraki dezenfeksiyonu en doğrudan hangi sorun zayıflatır? A) Buharın gizli ısısı · B) Antiseptik toleransı · C) Ajanın mikropla teması · D) Radyasyon dalga boyu · E) Endospor oluşumu
3. Çekim forsepsi için temel yeniden işleme hedefi hangisidir? A) Düşük düzey dezenfeksiyon · B) Sanitizasyon · C) Yalnız alkolle silme · D) Sterilizasyon · E) Sadece UV
4. Basınçlı buharda 15 psi değerinin temel işlevi nedir? A) Sıcaklığı yükselten buhar koşulunu sağlamak · B) Sporları mekanik ezmek · C) Kimyasal sterilantı aktive etmek · D) Endotoksini filtrelemek · E) Biyofilmi çözmek
5. 121 °C'de açık sporu kısa sürede öldüren çevrimin paketli mafsallı alete doğrudan aktarılmama nedeni nedir? A) Paket spor üretir · B) Metal ısıyı hiç iletmez · C) Buhar nüfuzu ve yükün ısınması zaman alır · D) Basınç radyasyonu azaltır · E) Alkol gerekir
6. Buhar sterilizasyonunun biyolojik kontrolünde doğru spor hangisidir? A) C. difficile · B) G. stearothermophilus · C) M. tuberculosis · D) Pseudomonas · E) Brucella
7. Ön vakumlu otoklavın yerçekimi sistemine göre belirgin mekanik farkı nedir? A) Kuru hava üretmesi · B) Kimyasal kullanması · C) Sıcaklığı 100 °C'de tutması · D) Havayı vakumla boşaltması · E) Filtreyle çalışması
8. Gölgedeki mikrobun UV'den yeterince etkilenmemesini en iyi ne açıklar? A) UV'nin sınırlı nüfuzu · B) UV'nin yalnız ısı üretmesi · C) UV'nin endotoksin olması · D) UV'nin spor üretmesi · E) UV'nin iyonlaştırıcı olması
9. 0,22 µm membranla bir sıvı filtrelenince aşağıdakilerden hangisi tek başına güvence altına alınmaz? A) Bakterilerin tutulması · B) Sporların tutulması · C) Isıya duyarlı sıvının korunması · D) Fiziksel parçacık ayrımı · E) Önceden oluşmuş endotoksinin giderilmesi
10. ETO ile işlenen gereçte kullanım öncesi havalandırma neden gereklidir? A) Sporu uyandırmak için · B) UV'yi güçlendirmek için · C) Toksik gaz kalıntısını azaltmak için · D) Basıncı artırmak için · E) İyodu salmak için
11. Mukozaya temas eden ısıya dayanıklı dental ağız aynası için uygun yaklaşım hangisidir? A) Hiç işlem yapmamak · B) Isı sterilizasyonu · C) Yalnız düşük düzey silme · D) Sadece floresan işaretleme · E) UHT
12. Tüberkülosidal iddia, hangi dezenfeksiyon düzeyini düşük düzeyden ayırır? A) Pastörizasyon · B) Sterilizasyon · C) Sanitizasyon · D) Orta düzey · E) Asepsi
13. Hipoklorit uygulanmadan önce kanlı yüzeyin temizlenmesinin ana gerekçesi nedir? A) Organik maddenin kloru tüketmesi · B) Klorun sadece kuru yüzeyde çalışması · C) Sporların görünür olması · D) Alkollerin oluşması · E) Basıncın artması
14. %70 etanolün %95'e göre daha etkili olabilmesinin slayttaki açıklaması nedir? A) Daha fazla klor içermesi · B) Spor oluşturması · C) UV yansıtması · D) Tamamen susuz olması · E) Suyun protein denatürasyonuna katkısı
15. Yalnız sağlam deriye değen tansiyon manşonu hangi sınıftadır? A) Kritik · B) Steril alan · C) Kritik olmayan · D) Yarı kritik · E) Tek kullanımlık
16. ATP biyolüminesansında düşük RLU değeri neden tek başına sterilite kanıtı değildir? A) UV dozu ölçtüğü için · B) Organik ATP göstergesi olup canlı mikrobu doğrudan tanımlamadığı için · C) Her zaman spor ürettiği için · D) Sadece basıncı ölçtüğü için · E) Yalnız camda çalıştığı için
17. Prion şüphesi olan uygun alet için slayttaki özel yaklaşım hangisidir? A) Yalnız %70 alkol · B) Sadece UV · C) QAC ile silme · D) Sodyum hidroksit ve otoklav protokolü · E) Pastörizasyon
18. Yarı kritik bir endoskopun yalnız orta düzey dezenfeksiyonla hazırlanması neden sorunludur? A) Mukoza teması en az yüksek düzey gerektirir · B) Orta düzey tüm sporları öldürür · C) Endoskop her zaman tek kullanımlıktır · D) ETO her zaman yasaktır · E) HEPA yeterlidir
19. Agar plağı ve broth görsellerinin sterilizasyon dersine en doğrudan bağı nedir? A) İkisi de antiseptiktir · B) UV'nin rengi gösterilir · C) İkisi de ETO gazıdır · D) Sadece süt pastörizasyonu ölçülür · E) Besiyeri ekim öncesi steril, kullanımı aseptik olmalıdır
20. Bir çevre yüzeyinde floresan işaret kalkmış, fakat dezenfektanın ıslak temas süresi sağlanmamış. En doğru yorum hangisidir? A) Sterilizasyon kanıtlanmıştır · B) Prion inaktive edilmiştir · C) Silme doğrulanmış, dezenfeksiyon henüz doğrulanmamıştır · D) Endotoksin gitmiştir · E) Biyolojik gösterge negatiftir

Gerekçeli cevap anahtarı

1. 1. B — Pastörizasyon vejetatif patojen yükünü azaltır; sporları güvenilir biçimde ortadan kaldırmaz.
2. 2. C — Mafsaldaki kan ve kir germisidin mikrop yüzeyine ulaşmasını engeller veya ajanı tüketir.
3. 3. D — Çekim forsepsi steril dokuya giren kritik alet örneğidir; sterilizasyon gerekir.
4. 4. A — Basınç, suyun kaynama sıcaklığını yükseltip hedef sıcaklıkta buhar oluşturmayı sağlar.
5. 5. C — Açık spor ile paketli, girintili aletin gerçek buhar maruziyeti aynı değildir.
6. 6. B — Buhar çevriminin biyolojik izlemesinde G. stearothermophilus sporları kullanılır.
7. 7. D — Ön vakumlu sistem, haznedeki havayı vakumla uzaklaştırır.
8. 8. A — UV'nin nüfuzu sınırlıdır; gölgedeki alan doğrudan ışınlanmaz.
9. 9. E — Mikrobiyolojik membran filtrasyonu önceden oluşmuş endotoksini güvenilir biçimde gidermez.
10. 10. C — ETO işleminden sonra malzemede kalabilen toksik gazın uzaklaşması gerekir.
11. 11. B — Mukoza temaslı dental yarı kritik alet ısıya dayanıyorsa ısı sterilizasyonu uygulanır.
12. 12. D — Tüberkülosidal etkinlik orta düzey dezenfeksiyonun ayırıcı iddiasıdır.
13. 13. A — Organik madde hipokloritin etkin klorunu tüketir ve yüzey temasını bozar.
14. 14. E — Alkolün protein denatürasyonu için su gerekir; daha yüksek yüzde otomatik üstün değildir.
15. 15. C — Sağlam deriyle temas eden tansiyon manşonu kritik olmayan sınıftadır.
16. 16. B — ATP testi organik kalıntı sinyali üretir; canlı mikrobun yokluğunu doğrudan kanıtlamaz.
17. 17. D — Slayt, prion kontaminasyonunda sodyum hidroksit ve otoklavın birleşimini belirtir.
18. 18. A — Mukoza teması yarı kritik sınıftır; standart alt sınır yüksek düzey dezenfeksiyondur.
19. 19. E — Besiyerleri ekim öncesi steril hazırlanır, kontaminasyonu önlemek için aseptik kullanılır.
20. 20. C — İşaretin kalkması silme adımını gösterir; yeterli ıslak temas süresi ayrı doğrulanır.

Slayt notları, düzeltmeler ve kaynak haritası

Açıklama gerektiren slayt ifadeleri

Bölüm ↔ slayt eşleşmesi

Ders slaytındaki öğretim üyesi: Asst. Prof. Dr. Tugce Gedik.