Head and Neck Arteries
Baş ve Boyun Arterleri — Çalışma Rehberi
Head and Neck and Topographic Anatomy
Üsküdar Üniversitesi · Diş Hekimliği
Kaynak: Asst. Prof. Gamze ANSEN, “Head and Neck Arteries” — 21 sayfalık ders PDF’si. Türkçe açıklamalarla İngilizce/Latince terimler birlikte verilmiştir.
Önce ana gövdeyi çiz: aorta → a. carotis communis → bifurkasyon → a. carotis externa → iki terminal dal. Sonra her dalı yönüne (ön, arka, medial, terminal) göre yerleştir. A. maxillaris için dalları üç bölüme, diş hekimliği açısından da üst ve alt dişlerin arterlerine göre grupla. Soru-cevaplar çalışma amacıyla hazırlanmıştır; çıkmış sınav sorusu değildir.
1. A. carotis communis — Baş ve boynun ana giriş yolu
Kaynak slaytlar: 1–3
Common carotid artery / a. carotis communis, baş ve boynu besleyen başlıca arterlerden biridir. İki tarafın kökeni farklıdır: sol a. carotis communis doğrudan arcus aortaedan, sağ a. carotis communis ise truncus brachiocephalicustan çıkar. Truncus brachiocephalicus sağda a. subclavia dextra ile a. carotis communis dextra’ya ayrılır; solda a. subclavia sinistra da doğrudan arcus aortae’dan çıkar.
| Arter | Sağ taraf kökeni | Sol taraf kökeni |
|---|---|---|
| A. carotis communis | Truncus brachiocephalicus | Arcus aortae (doğrudan) |
| A. subclavia | Truncus brachiocephalicus | Arcus aortae (doğrudan) |
Mavi şerit sağ tarafın yolunu izler: arcus aortae (1) → truncus brachiocephalicus (2) → sağ a. carotis communis; sarı şerit sol tarafın tek basamaklı yolunu gösterir (3). Sol a. subclavia’nın da arcus’tan ayrı bir dal olarak çıktığına (4) dikkat et; truncus brachiocephalicus yalnız sağda vardır. Yeşil 5 işaretleri iki taraftaki bifurkasyonu, 6 ise bu düzeyin işaret noktası olan cartilago thyroidea’yı gösterir. Ön görünümde hastanın sağı sayfanın soluna düşer.
1.1 Carotid bifurcation
Her a. carotis communis, thyroid cartilage (cartilago thyroidea) düzeyinde iki uç dala ayrılır. Bu ayrılma yerine carotid bifurcation denir.
| Internal carotid artery / a. carotis interna | External carotid artery / a. carotis externa | |
|---|---|---|
| Boyundaki dallar | Boyunda dal vermez | Boyunda çok sayıda dal verir |
| Hedef | Kafatasına girer; beyni besler | Beyin dışındaki baş-boyun bölgesini besler |
| Başlangıçtaki özel yapı | Proksimalinde carotid sinus | — |
Diseksiyon veya görsel sorusunda bifurkasyondan sonra dal veren damar ECA, dal vermeden yukarı çıkan damar ICA’dır. Bifurkasyon düzeyi slaytta “thyroid cartilage düzeyi” olarak verilir; kaynaklarda bu genellikle thyroid kıkırdağın üst kenarı, C3–C4 civarı olarak tarif edilir ve bireysel değişkenlik gösterir.
1. Left common carotid artery nereden çıkar?
Doğrudan arcus aortae’dan.
2. Sağ a. carotis communis’in kökeni nedir?
Truncus brachiocephalicus.
3. Which carotid branch gives no branches in the neck?
Internal carotid artery; kafatasına girip beyni besler.
2. Carotid sinus ve carotid body — Bifurkasyondaki iki reseptör
Kaynak slaytlar: 4
Bifurkasyon bölgesinde yapısal ve işlevsel olarak farklı iki yapı bulunur. Biri damar duvarının genişlemesi (sinus), diğeri ayrı küçük bir doku kitlesidir (body/glomus).
| Özellik | Carotid sinus / sinus caroticus | Carotid body / glomus caroticum |
|---|---|---|
| Ne? | A. carotis interna’nın proksimal bölümündeki genişleme | Küçük, oval doku kitlesi |
| Yer | Bifurkasyonun hemen sonrası, ICA başlangıcı | A. carotis communis bifurkasyonunun medial yüzü |
| Reseptör tipi | Baroreceptor — kan basıncı / duvar gerimi | Chemoreceptor — kandaki oksijen düzeyi |
| İnnervasyon | Carotid sinus nerve (Hering’s nerve) — n. glossopharyngeus (CN IX) dalı | Carotid sinus nerve |
Sol çizimde mavi alan ICA başlangıcındaki genişlemeyi (sinus caroticus), yeşil oval ise bifurkasyon açısındaki ayrı doku kitlesini (glomus caroticum) gösterir; ikisine de sarı Hering siniri ulaşır ve bu sinir CN IX’a katılır. ICA’nın boyunda hiç dal vermediğine, ECA’nın ise dal kökleri verdiğine bak. Sağdaki akış, basınç artışının kalp hızını hangi yolla düşürdüğünü sırayla verir: afferent kol CN IX, yanıtı kalbe taşıyan efferent kol ise n. vagus’tur; bu yüzden “sinüsü vagus innerve eder” ifadesi yanlıştır.
Sinus = Basınç (ikisi de “s” ile: sinus – stretch). Body = Kimya (O₂). Her ikisinin de afferenti Hering siniri → CN IX.
Carotid sinus kan basıncındaki artışı algılar ve refleks olarak kalp hızını ve basıncı düşürmeye yönelik yanıtı başlatır. Bu nedenle bölgeye uygulanan güçlü bası, duyarlı kişilerde kalp hızında yavaşlama ve basınç düşüşüne yol açabilir. Diş hekimliği pratiğinde boyun bölgesine yapılan manipülasyonlarda bu refleksi akılda tutmak önemlidir.
“Carotid body kan basıncını algılar” veya “carotid sinus ayrı bir doku kitlesidir” ifadeleri yanlıştır. Ayrıca her ikisi de vagus değil, slayta göre glossopharyngeal nerve kaynaklı carotid sinus nerve ile innerve edilir. Carotid body yalnız O₂’ye değil, kaynaklarda CO₂ ve pH değişikliklerine de duyarlı olarak tarif edilir.
4. Carotid sinus hangi arterin genişlemesidir?
A. carotis interna’nın proksimal bölümü.
5. Carotid sinus contains which receptors?
Baroreceptors.
6. Hering’s nerve hangi kraniyal sinirden gelir?
N. glossopharyngeus, CN IX.
7. Glomus caroticum bifurkasyonun hangi yüzündedir ve neyi algılar?
Medial yüzünde; kan oksijen düzeyini (kemoreseptör).
3. A. carotis externa — Seyir ve dal grupları
Kaynak slaytlar: 5–7
External carotid artery, baş ve boyun bölgesinin (beyin hariç) ana besleyici arteridir.
Carotid bifurcation → trigonum caroticum içinde yükselir → angulus mandibulae ile processus mastoideus arasındaki bölgeden geçer → glandula parotidea içine girer → bez içinde iki terminal dala ayrılır: a. maxillaris + a. temporalis superficialis
Kırmızı damarı 1’den 5’e doğru izle: bifurkasyon tiroid kıkırdağın üst kenarı hizasındadır (kesik çizgi), ECA yeşil trigonum caroticum içinde yükselir ve boyun dallarını burada verir. Kesik kırmızı bölüm, arterin m. digastricus venter posterior’un derininden, angulus mandibulae ile processus mastoideus arasından geçtiği yerdir. Ardından sarı sınırlı glandula parotidea’ya girer ve collum mandibulae’nın arkasında yukarı giden a. temporalis superficialis ile öne ve derine giden a. maxillaris’e ayrılır. Mavi ICA’nın aynı yolda hiç dal vermediğine dikkat et.
3.1 Sekiz dal, dört yön
| Grup | Dallar | Başlıca hedef bölge |
|---|---|---|
| Anterior branches | Superior thyroid · Lingual · Facial | Tiroid-larinks, dil-ağız tabanı, yüz |
| Posterior branches | Occipital · Posterior auricular | Ense saçlı derisi, kulak arkası |
| Medial branch | Ascending pharyngeal | Farinks, meninks (posterior meningeal) |
| Terminal branches | Superficial temporal · Maxillary | Şakak-saçlı deri; derin yüz, çene, diş, burun, damak |
Aşağıdan yukarı sık kullanılan sıra: Superior thyroid – Ascending pharyngeal – Lingual – Facial – Occipital – Posterior auricular – Maxillary – Superficial temporal.
İngilizce kalıp: “Some Anatomists Like Freaking Out Poor Medical Students.”
Her dal, grubunun rengini taşır: mavi ön, yeşil arka, sarı medial, mor terminal dallardır. Dairelerdeki rakamlar köken sırasını aşağıdan yukarı verir ve hatırlatma cümlesindeki S–A–L–F–O–P–M–S sırasıyla birebir örtüşür. T harfi, ECA’nın glandula parotidea içinde iki terminal dala ayrıldığı noktayı gösterir. Şemada a. pharyngea ascendens arkaya doğru çizilmiştir; gerçekte medial dal olarak derinde, farinks duvarı boyunca yükselir.
Alın bölgesindeki a. supraorbitalis ve a. supratrochlearis, a. ophthalmica aracılığıyla a. carotis internadan gelir. Slayt 7’de yıldızla işaretlenen bu iki arter dışındaki etiketli yüz arterleri (a. angularis, a. transversa faciei, a. nasalis lateralis, labial arterler, a. mentalis vb.) ECA sistemindendir.
8. ECA hangi üçgen içinde yükselir?
Trigonum caroticum (carotid triangle).
9. ECA terminal dallarına nerede ayrılır?
Glandula parotidea içinde.
10. Name the medial branch of the ECA.
Ascending pharyngeal artery.
11. Slayt 7’de ICA kaynaklı olarak işaretlenen iki yüz arteri?
A. supraorbitalis ve a. supratrochlearis (a. ophthalmica aracılığıyla).
4. Boyundaki dallar — Ön, arka ve medial gruplar
Kaynak slaytlar: 5–8, 15
| Dal | Slaytta verilen alt dallar | Not |
|---|---|---|
| Superior thyroid artery / a. thyroidea superior | Superior laryngeal artery | ECA’nın ilk ön dalı; tiroid bezinin üst kutbuna iner. |
| Lingual artery / a. lingualis | Suprahyoid, sublingual, dorsal lingual, deep lingual arteries | Dil ve ağız tabanı; slayttaki şekilde n. hypoglossus ile ilişkisi görülür. |
| Facial artery / a. facialis (eski adıyla “external maxillary artery”) | Ascending palatine; tonsillar ve glandular dallar; submental; superior ve inferior labial; lateral nasal dallar; angular artery | Terminal dalı a. angularis, gözün medial köşesinde sonlanır. |
| Ascending pharyngeal artery / a. pharyngea ascendens | Posterior meningeal artery | ECA’nın tek medial dalı; farinks duvarı boyunca yükselir. |
| Occipital artery / a. occipitalis | Şekilde sternocleidomastoid dalı | Arka dal; ense saçlı derisi. Slayt 15’te meninkslere giden dalı da gösterilir. |
| Posterior auricular artery / a. auricularis posterior | Şekilde stylomastoid artery | Arka dal; kulak arkası bölge. |
4.1 A. facialis’in dallarını yüzde yukarı doğru izle
Boyunda: ascending palatine → tonsillar → glandular (submandibular bez) → submental
Yüzde (mandibula alt kenarından sonra): inferior labial → superior labial → lateral nasal → angular artery (gözün medial köşesi)
Kesik yatay çizgi mandibula alt kenarını gösterir: altında kalan mavi bölüm ve dallar servikal, üstündeki kırmızı bölüm ve dallar fasiyal dallardır. Arter önce m. digastricus venter posterior’un derininden (kesik) geçer, gl. submandibularis’in arkasında oluk yapar ve m. masseter’in ön kenarında mandibulayı dönerek yüze çıkar; nabız bu noktada (kırmızı halkalar) alınır. Yüzde kıvrımlı seyirle sırasıyla a. labialis inferior, a. labialis superior ve a. nasalis lateralis’i verir ve gözün medial köşesinde a. angularis olarak sonlanır.
A. facialis’in submental ve labial dalları dudak ve ağız tabanı cerrahisinde, a. lingualis’in sublingual ve deep lingual dalları ise dil altı bölgedeki girişimlerde kanamanın anatomik kaynağıdır. Superior labial arterin burun septumuna giden dalı ayrıca Kiesselbach pleksusuna katılır (Bölüm 10).
Slayt 8’deki “external maxillar artery” a. facialis’in eski adıdır. Buna karşılık “internal maxillary artery” (slayt 11) bugün kullandığımız a. maxillaristir. İki eski ad sınavda çeldirici olarak karıştırılabilir.
12. Superior laryngeal artery hangi dalın dalıdır?
A. thyroidea superior.
13. A. lingualis’in slaytta sayılan dört dalı?
Suprahyoid, sublingual, dorsal lingual, deep lingual.
14. Terminal branch of the facial artery?
Angular artery; gözün medial köşesinde.
15. A. facialis’in damağa ve tonsile giden dalları?
Ascending palatine artery ve tonsillar dal.
16. Posterior meningeal artery hangi arterden gelir?
A. pharyngea ascendens.
17. ECA’nın iki arka dalı?
A. occipitalis ve a. auricularis posterior.
5. A. temporalis superficialis — Yüzeydeki terminal dal
Kaynak slaytlar: 9–10
Superficial temporal artery, ECA’nın daha küçük terminal dalıdır. Glandula parotidea içinde, collum mandibulae’nın arkasında başlar; yukarı doğru yüzeyel seyreder ve arcus zygomaticusu geçtikten sonra frontal ve parietal dallara ayrılır.
| Dal | Seyir / hedef |
|---|---|
| Transverse facial artery / a. transversa faciei | Parotis içinde çıkar; ductus parotideusa eşlik ederek m. masseter’in önüne doğru seyreder. |
| Zygomatico-orbital artery | Arcus zygomaticus üzerinde lateral orbita kenarına |
| Anterior auricular branches | Kulak kepçesinin ön yüzü |
| Middle temporal artery | M. temporalis’e |
| Frontal ve parietal dallar | Terminal dallar; alın ve yan saçlı deri |
Beslediği yapılar: glandula parotidea, temporomandibular eklem (TMJ), m. masseter ve saçlı deri (scalp).
A. temporalis superficialis nabzı tragus’un hemen önünde alınır. Bu, baş bölgesindeki en bilinen yüzeyel nabız noktalarından biridir.
Sağdaki köşeli parantezler arterin üç düzeyini ayırır: 1 parotis içinde başlangıç ve a. transversa faciei, 2 tragus–arcus zygomaticus hizasındaki dallar, 3 arcus’un üstünde frontal ve parietal terminal dallar. Kırmızı halkalar nabzın alındığı yeri, yani tragus’un hemen önünü gösterir. Kesik çizgiler yalnız düzey kılavuzudur; arcus zygomaticus bu yüzeyel çizimde görünmediği için hizası tragus’a göre yaklaşık verilmiştir.
18. Where is the superficial temporal pulse felt?
Anterior to the tragus.
19. A. temporalis superficialis hangi yapıyı geçtikten sonra terminal dallarına ayrılır?
Arcus zygomaticus; frontal ve parietal dallar.
20. Ductus parotideus’a eşlik eden dal?
A. transversa faciei.
21. Slayta göre beslediği dört yapı?
Parotis, TMJ, m. masseter, saçlı deri.
6. A. maxillaris — Seyir ve üç bölüm
Kaynak slaytlar: 11–12
Maxillary (internal maxillary) artery, ECA’nın daha büyük terminal dalıdır. Diş hekimliği açısından bu dersin en önemli arteridir: üst ve alt dişlerin, çiğneme kaslarının, damağın ve burun boşluğunun büyük bölümü bu arterden beslenir.
Parotis içinde köken → collum mandibulae’nın derininden geçer → fossa infratemporalis → m. pterygoideus lateralis’in iki başı arasından geçer → fissura pterygomaxillaris → fossa pterygopalatina
Arter, m. pterygoideus lateralis ile ilişkisine göre üç bölüme ayrılır. Slayt 11–12’deki şekillerde bölümlerin sınırları kasın başlarının önüne ve arkasına çizilen kesik çizgilerle gösterilir.
| Bölüm | Konum | Temel hedef |
|---|---|---|
| 1. Mandibular part | Collum mandibulae’nın derininde, m. pterygoideus lateralis’ten önce | Kulak (tympanic membrane), TMJ, dura mater, alt dişler |
| 2. Pterygoid part | M. pterygoideus lateralis ile ilişkili bölüm | Çiğneme kasları ve m. buccinator bölgesi |
| 3. Pterygopalatine part | Fossa pterygopalatina içinde | Üst dişler, maksiller sinüs, damak, burun boşluğu, nazofarinks |
Gövdeyi soldan sağa, yani arkadan öne oku: mor 1. bölüm collum mandibulae’nın (gri sütun) derininden geçer, kırmızı 2. bölüm m. pterygoideus lateralis’in alt başının yüzeyinde seyreder, mavi 3. bölüm iki baş arasından fissura pterygomaxillaris’e ve fossa pterygopalatina’ya girer. Yukarı çıkan dallar kulak, meninks ve m. temporalis’e; aşağı inenler alt dişler, çiğneme kasları ve damağa gider. Her etiketteki italik ad dalın geçtiği deliktir; kalın çerçeveli üç dal (a. meningea media, a. alveolaris inferior, a. alveolaris superior posterior) klinik açıdan en önemlileridir.
Slayt 12, fossa pterygopalatina’nın sınırlarını oluşturan kemikleri (maxilla, os sphenoidale, os palatinum, os zygomaticum) ve bu fossaya açılan geçitleri (foramen sphenopalatinum, foramen rotundum, canalis pterygoideus, canalis palatinus major, canalis palatovaginalis, fissura orbitalis inferior) gösterir. Üçüncü bölümün dallarının adları büyük ölçüde bu geçitlerden gelir.
Slayttaki her geçit etiketinden çıkan renkli ok, o geçidi kullanan a. maxillaris dalına gider; böylece dal adlarının geçitlerden geldiği doğrudan görülür (ör. foramen sphenopalatinum → a. sphenopalatina, canalis palatinus major → a. palatina descendens). ⊗ işareti, arterin fossa’ya lateralden girdiği fissura pterygomaxillaris’i gösterir. Gri kutudaki foramen rotundum esas olarak n. maxillaris’in (V2) geçididir; bu derste ona ait bir arter dalı sayılmaz.
Mandibular → Pterygoid → Pterygopalatine. Arkadan öne: alt dişler → çiğneme kasları → üst dişler ve burun.
22. A. maxillaris hangi kasın iki başı arasından geçer?
M. pterygoideus lateralis.
23. Name the three parts of the maxillary artery.
Mandibular, pterygoid, pterygopalatine.
24. A. maxillaris fossa pterygopalatina’ya hangi aralıktan ulaşır?
Fissura pterygomaxillaris.
7. Mandibular (1.) bölüm — Kulak, meninks ve alt dişler
Kaynak slaytlar: 13–16, 18
| Dal | Seyir / geçit | Beslediği yapı |
|---|---|---|
| Deep auricular artery | — | Tympanic membrane (dış yüz) ve TMJ |
| Anterior tympanic artery | — | Tympanic membrane ve orta kulak mukozası |
| Middle meningeal artery / a. meningea media | Foramen spinosum ile kafatası içine girer | Dura mater |
| Inferior alveolar artery / a. alveolaris inferior | N. alveolaris inferior ile birlikte foramen mandibulae → canalis mandibulae | Alt dişler; mylohyoid ve mental dallar verir |
Slayt 15–16’daki şekiller a. alveolaris inferior’un sinirle birlikte mandibula iç yüzünden kanala girdiğini, kanala girmeden önce mylohyoid arteryyi verdiğini ve öne doğru mental branch ile çene bölgesine çıktığını gösterir. Slayt 18’deki çizimde ön dişlere giden incisor branch de etiketlidir.
Slayt 15, a. meningea media’nın ön dalının pterion bölgesinin iç yüzünde seyrettiğini gösterir. Pterion, frontal, parietal, temporal ve sphenoid kemiklerin birleştiği ince bölgedir. Bu bölgeye alınan darbede kırık, arteri yırtıp dura ile kafatası arasında kan birikmesine (epidural hematom) yol açabilir.
Renkli alanlar pterion’da birleşen dört kemiği adlandırır: os frontale, os parietale, os temporale ve os sphenoidale’nin ala major’u. Kırmızı çerçeve pterion’u, kırmızı damar ise a. meningea media’yı gösterir: gövde foramen spinosum’dan girer, ön dalı pterion’un iç yüzünden yükselir. Alttaki zincir, bu ince bölgedeki bir kırığın neden kemik ile dura arasında kan birikmesine, yani epidural hematoma yol açabildiğini adım adım verir.
A. ve n. alveolaris inferior foramen mandibulae’ya birlikte girer. Alt çene anestezisinde iğne bu nörovasküler demetin yakınına ilerlediği için, enjeksiyondan önce aspirasyon yapılmasının anatomik gerekçesi burada yatar: damar içine enjeksiyon riskini azaltmak.
Slayt 12, 15 ve 18’deki şekillerde accessory meningeal artery de birinci bölümden çıkan dal olarak etiketlidir. Slayt 14’teki listede yer almaz; tabloyu öğrenirken şekildeki bu dalı da tanıyabilmelisin.
Soldaki rakam ve renk, her etiketin a. maxillaris’in hangi bölümünden geldiğini gösterir: mor 1 mandibular, kırmızı 2 pterygoid, mavi 3 pterygopalatine. Metin listesinde olmayan a. meningea accessoria da mor (1) işaretlidir; sağ alttaki Mental, Mylo-hyoid ve Incisor branch etiketleri a. alveolaris inferior’un dalları olduğu için yine 1’dir. Mor şerit, gövdenin arkadan öne ilerleyip yukarı kıvrılarak fossa pterygopalatina’ya girdiğini izler. Etiketleri kapatıp yalnız rakamlardan dal adını söylemek iyi bir tekrar alıştırmasıdır.
25. Middle meningeal artery kafatasına hangi delikten girer?
Foramen spinosum.
26. Which branch supplies the lower teeth?
Inferior alveolar artery.
27. Orta kulak mukozasını besleyen mandibular bölüm dalı?
Anterior tympanic artery.
28. TMJ ve tympanic membrane’i besleyen dal?
Deep auricular artery.
29. A. meningea media’nın klinik olarak önemli komşuluğu hangi kafatası noktasıdır?
Pterion.
8. Pterygoid (2.) bölüm — Çiğneme kaslarının arterleri
Kaynak slaytlar: 14, 16, 18
İkinci bölümün dalları muscles of mastication ile adlandırılır; dal adı hangi kasa gittiğini doğrudan söyler.
| Dal | Hedef |
|---|---|
| Anterior ve posterior deep temporal arteries | M. temporalis (derin yüzü) |
| Masseteric artery | M. masseter (incisura mandibulae üzerinden geçerek) |
| Pterygoid branches | M. pterygoideus lateralis ve medialis |
| Buccal artery | M. buccinator ve yanak; slayt 16’da n. buccalis ile birlikte görülür |
Deep temporal arteries a. maxillaris’in pterygoid bölümünden çıkar ve m. temporalis’i derinden besler. Middle temporal artery ise a. temporalis superficialis’in dalıdır. Aynı kasa giden farklı kökenli arterler sınavda sık kullanılan çeldiricidir.
Kesiti medialden laterale oku: kemik → aa. temporales profundae (kırmızı) → m. temporalis → fascia temporalis (mavi) → a. temporalis superficialis (mor) → deri. Derin temporal arterler aşağıdaki a. maxillaris’in 2. bölümünden gelir ve kasın derin yüzünde, kemiğe yakın seyreder. A. temporalis media ise a. temporalis superficialis’ten arcus zygomaticus’un hemen üstünde çıkar ve fascia’yı delerek (halka) kasa yüzeyden girer; aynı kasa giden bu arterlerin kökenini bu katman sırasıyla ayırt et.
30. Pterygoid bölüm dallarının ortak hedefi?
Çiğneme kasları.
31. Which part gives off the masseteric artery?
Pterygoid (second) part of the maxillary artery.
32. Buccal artery hangi sinirle birlikte seyreder?
N. buccalis.
9. Pterygopalatine (3.) bölüm — Üst dişler, damak ve burun
Kaynak slaytlar: 12, 16–18
| Dal | Geçit / seyir | Beslediği yapı |
|---|---|---|
| Posterior superior alveolar artery | Maxilla’nın arka yüzü (tuber maxillae) | Üst molar ve premolar dişler, sinus maxillaris |
| Infraorbital artery | Fissura orbitalis inferior → sulcus infraorbitalis → canalis infraorbitalis → foramen infraorbitale | Orbital dallar ve anterior superior alveolar arteries (ön üst dişler) |
| Descending palatine artery | Canalis palatinus major → foramen palatinum majus | Greater palatine artery (sert damak); şekillerde lesser palatine dallar da görülür |
| Pharyngeal branch | — | Nazofarinks, tuba auditiva, sinus sphenoidalis |
| Sphenopalatine artery | Foramen sphenopalatinum ile burun boşluğuna | Burun boşluğu, frontal-maksiller-etmoid sinüsler, posterior nasal septum |
Slayt 12’deki şekil ayrıca artery of pterygoid canal dalını gösterir. Slayt 16’da superior alveolar arteries üç düzeyde (posterior, middle, anterior) etiketlidir. Slayt 12’de sağ ve sol greater palatine arterlerin canalis incisivus içinde septal dallarla anastomoz yaptığı gösterilir.
9.1 Dişlerin arteriyel beslenmesi — Tek tabloda
| Diş grubu | Arter | A. maxillaris bölümü |
|---|---|---|
| Tüm alt dişler | Inferior alveolar artery | Mandibular (1.) |
| Üst molar ve premolar dişler | Posterior superior alveolar artery | Pterygopalatine (3.) |
| Üst ön dişler | Anterior superior alveolar arteries (a. infraorbitalis’ten) | Pterygopalatine (3.) |
Renkler kaynağı gösterir: mavi arterler a. maxillaris’in 3. bölümünden (fossa pterygopalatina), mor arterler 1. bölümünden gelir. Üstte a. alveolaris superior posterior tuber maxillae’den girip molar ve premolarlara, a. infraorbitalis’in aa. alveolares superiores anteriores dalları kanin ve kesicilere gider. Altta a. alveolaris inferior sinirle birlikte foramen mandibulae’ye girip tüm alt dişlere dal verir; foramen mentale’de r. mentalis dışarı çıkar, r. incisivus kemik içinde öne devam eder. Kesik çizgiler kemik içinde ya da ramusun iç yüzünde kalan bölümlerdir; iki klinik kutu, aspirasyonun ve tuber bölgesindeki hematom riskinin anatomik gerekçesini verir.
Üst ve alt bütün dişler a. maxillaris’ten beslenir: alt dişler birinci bölümden, üst dişler üçüncü bölümden.
Posterior superior alveolar arter maksiller tuber’in arka yüzünde seyreder. Bu bölgeye yapılan derin enjeksiyon veya cerrahi girişimler, bölgedeki damarların yaralanmasıyla hematom oluşumuna yol açabilir. Damar ile sinirin (n. alveolaris superior posterior) aynı bölgeden geçtiğini topografik olarak bil.
33. Which artery supplies the upper molar and premolar teeth?
Posterior superior alveolar artery.
34. Anterior superior alveolar arteries hangi arterden çıkar?
A. infraorbitalis.
35. A. infraorbitalis orbitaya hangi yarıktan girer?
Fissura orbitalis inferior.
36. Greater palatine artery hangi arterin devamıdır / dalıdır?
Descending palatine artery; canalis palatinus major’dan geçer.
37. Sphenopalatine artery burun boşluğuna hangi delikten girer?
Foramen sphenopalatinum.
10. Burun boşluğunun kanlanması ve epistaxis
Kaynak slaytlar: 19–21
Burun boşluğu hem ICA (a. ophthalmica → anterior ve posterior ethmoidal arteries) hem de ECA (a. maxillaris → sphenopalatine ve greater palatine; a. facialis → superior labial) sisteminden beslenir. Slayt 19, bu iki sistemin burun boşluğunda buluştuğunu gösterir. Epistaxis burun kanamasıdır; kanamanın ön veya arka bölgeden kaynaklanmasına göre iki pleksus öne çıkar.
Ağacı soldan sağa izle: mavi dallar ICA’dan a. ophthalmica yoluyla, kırmızı dallar ECA’dan gelir ve en sağda iki pleksusta toplanır. Kiesselbach’a giden dört ok LEGS harfleriyle işaretlidir; aralarında tek ICA kaynaklı olan E, yani a. ethmoidalis anterior’dur. A. sphenopalatina (S) iki pleksusa birden katılır; a. pharyngea ascendens ise slayta göre yalnız Woodruff’a gider.
| Özellik | Kiesselbach plexus | Woodruff plexus |
|---|---|---|
| Yer | Little’s area: septum nasi’nin antero-inferior bölümü | Slayta göre concha nasalis media’nın arkası (arka lateral burun duvarı) |
| Katılan arterler | Superior labial a. (a. facialis) · Sphenopalatine a. (a. maxillaris) · Anterior ethmoidal a. (a. ophthalmica) · Greater palatine a. (a. maxillaris) | Posterior lateral nasal aa. (a. maxillaris) · Sphenopalatine a. (a. maxillaris) · Ascending pharyngeal a. (ECA) |
| Klinik önem | Anterior epistaxisın en sık kaynağı | Posterior epistaxisın sık kaynağı |
Harf daireleri Kiesselbach pleksusuna katılan dört arteri adlandırır; mavi daire (E) ICA, kırmızı daireler (L, G, S) ECA sistemindendir. Kiesselbach septumun ön-alt kısmında olduğu için anterior epistaxiste, Woodruff arka bölgede olduğu için posterior epistaxiste öne çıkar. A. ethmoidalis posterior da ICA kaynaklıdır (ICA etiketi), ancak slaytta Kiesselbach arterleri arasında sayılmaz.
Labial (superior) · Ethmoidal (anterior) · Greater palatine · Sphenopalatine. Tek ICA kaynaklısı anterior ethmoidaldir.
Anterior kanamalar yüzeyel ve kolay ulaşılabilir Little bölgesinden kaynaklandığı için genellikle burnun ön kısmına bası ile kontrol edilebilir. Posterior kanamalar daha derin ve ulaşılması güç bölgeden kaynaklanır; sphenopalatine arter sisteminin katkısı nedeniyle daha fazla kan kaybına yol açabilir.
Slayt pleksusu “orta konkanın arkasında arteriyel pleksus” olarak verir. Klinik kaynakların çoğu ise onu alt konkanın arka ucu çevresinde, lateral burun duvarında tarif eder ve pleksusun esasen venöz mü arteriyel mi olduğu tartışmalıdır. Sınavda slayttaki arter listesini bil; konum ve yapı farkı son bölümde açıklanmıştır.
38. Little’s area nerededir?
Septum nasi’nin antero-inferior bölümünde.
39. Kiesselbach pleksusuna katılan ICA kaynaklı arter?
Anterior ethmoidal artery (a. ophthalmica aracılığıyla).
40. Most common source of anterior epistaxis?
Kiesselbach plexus.
41. Woodruff pleksusuna ECA’dan doğrudan katılan arter?
Ascending pharyngeal artery.
42. Hem Kiesselbach hem Woodruff pleksusuna katılan arter?
Sphenopalatine artery (a. maxillaris).
11. Son tekrar — Temel eşleştirmeler
| Soru kökü | Hemen hatırlanacak cevap |
|---|---|
| Sol / sağ CCA kökeni | Arcus aortae / truncus brachiocephalicus |
| Bifurkasyon düzeyi | Thyroid cartilage (üst kenar, ~C3–C4) |
| Boyunda dal vermeyen | A. carotis interna |
| Carotid sinus | ICA proksimali; baroreseptör |
| Carotid body | Bifurkasyon medial yüzü; kemoreseptör |
| Sinus/body innervasyonu | Hering siniri → CN IX |
| ECA ön dalları | Superior thyroid, lingual, facial |
| ECA arka dalları | Occipital, posterior auricular |
| ECA medial dalı | Ascending pharyngeal → posterior meningeal |
| ECA terminal dalları | Superficial temporal + maxillary (parotis içinde) |
| A. facialis terminali | A. angularis (gözün medial köşesi) |
| Superficial temporal nabız | Tragus’un önü |
| Ductus parotideus’a eşlik eden | A. transversa faciei |
| A. maxillaris bölümleri | Mandibular – pterygoid – pterygopalatine |
| Foramen spinosum | A. meningea media |
| Alt dişler | A. alveolaris inferior |
| Üst molar/premolar | A. alveolaris superior posterior |
| Üst ön dişler | Aa. alveolares superiores anteriores (a. infraorbitalis) |
| Çiğneme kasları | A. maxillaris’in pterygoid bölümü |
| Foramen sphenopalatinum | A. sphenopalatina → burun boşluğu |
| Anterior / posterior epistaxis | Kiesselbach / Woodruff |
12. Kendini dene — 20 özgün çalışma sorusu
Önce cevap anahtarına bakmadan çöz. Sorular bu rehberdeki bilgileri pekiştirmek için hazırlanmıştır.
The left common carotid artery arises from:
A) Brachiocephalic trunk · B) Arch of aorta · C) Left subclavian artery · D) Thyrocervical trunk
Bifurkasyondan sonra boyunda hiç dal vermeyen arter hangisidir?
A) A. carotis externa · B) A. thyroidea superior · C) A. carotis interna · D) A. lingualis
Carotid sinus için doğru ifade hangisidir?
A) ECA’nın genişlemesidir · B) Kemoreseptör içerir · C) Vagusun dalıyla innerve edilir · D) ICA proksimalinde baroreseptör içeren genişlemedir
Glomus caroticum’un temel işlevi nedir?
A) Kan oksijen düzeyini algılamak · B) Kan basıncını algılamak · C) Lenf süzmek · D) Hormon depolamak
Which is the medial branch of the external carotid artery?
A) Occipital · B) Lingual · C) Ascending pharyngeal · D) Posterior auricular
ECA terminal dallarına hangi yapının içinde ayrılır?
A) Glandula submandibularis · B) Glandula parotidea · C) Fossa pterygopalatina · D) Trigonum submentale
A. facialis’in gözün medial köşesinde sonlanan dalı hangisidir?
A) A. angularis · B) A. nasalis lateralis · C) A. labialis superior · D) A. submentalis
Aşağıdaki yüz arterlerinden hangisi ICA sistemine aittir?
A) A. transversa faciei · B) A. mentalis · C) A. angularis · D) A. supratrochlearis
Superficial temporal artery pulse is best palpated:
A) Anterior to the tragus · B) At the angle of the mandible · C) Over the mastoid process · D) At the medial canthus
Ductus parotideus’a masseter önünde eşlik eden arter?
A) A. buccalis · B) A. masseterica · C) A. transversa faciei · D) A. facialis
A. maxillaris hangi kasın iki başı arasından geçer?
A) M. masseter · B) M. pterygoideus medialis · C) M. temporalis · D) M. pterygoideus lateralis
Foramen spinosum’dan geçen arter hangisidir?
A) A. meningea media · B) A. meningea posterior · C) A. tympanica anterior · D) A. auricularis profunda
Alt dişleri besleyen arter a. maxillaris’in hangi bölümünden çıkar?
A) Pterygoid · B) Mandibular · C) Pterygopalatine · D) Terminal
Which artery is a branch of the pterygoid part of the maxillary artery?
A) Posterior superior alveolar · B) Middle meningeal · C) Masseteric · D) Sphenopalatine
M. temporalis’i derinden besleyen ve a. maxillaris’ten gelen arterler?
A) Middle temporal artery · B) Deep temporal arteries · C) Zygomatico-orbital artery · D) Frontal branch
Üst molar ve premolar dişlerin arteri hangisidir?
A) A. alveolaris inferior · B) A. infraorbitalis · C) A. palatina descendens · D) A. alveolaris superior posterior
A. infraorbitalis’in izlediği yol hangisidir?
A) Fissura orbitalis inferior → sulcus → canalis → foramen infraorbitale · B) Foramen rotundum → orbita · C) Canalis palatinus major → foramen palatinum majus · D) Foramen sphenopalatinum → burun
Greater palatine artery hangi dalın devamıdır?
A) A. sphenopalatina · B) A. palatina ascendens · C) A. palatina descendens · D) A. pharyngea ascendens
Kiesselbach pleksusuna katılmayan arter hangisidir?
A) A. labialis superior · B) A. pharyngea ascendens · C) A. ethmoidalis anterior · D) A. palatina major
Posterior epistaxis ile en çok ilişkilendirilen yapı hangisidir?
A) Woodruff plexus · B) Little’s area · C) Canalis incisivus · D) Carotid body
13. Gerekçeli cevap anahtarı
| Soru | Cevap | Gerekçe |
|---|---|---|
| 1 | B | Sol CCA doğrudan arcus aortae’dan; sağ CCA truncus brachiocephalicus’tan çıkar. |
| 2 | C | ICA boyunda dal vermeden kafatasına girer; diğer seçenekler ECA ve dallarıdır. |
| 3 | D | Carotid sinus ICA proksimalinin genişlemesidir; baroreseptör içerir ve CN IX kaynaklı Hering siniriyle innerve edilir. |
| 4 | A | Carotid body kemoreseptördür; basıncı algılayan sinus caroticus’tur. |
| 5 | C | Tek medial dal a. pharyngea ascendens’tir; occipital ve posterior auricular arka, lingual ön daldır. |
| 6 | B | ECA parotis içinde a. maxillaris ve a. temporalis superficialis’e ayrılır. |
| 7 | A | A. angularis, a. facialis’in terminal dalıdır ve gözün medial köşesine ulaşır. |
| 8 | D | A. supratrochlearis ve a. supraorbitalis a. ophthalmica aracılığıyla ICA’dan gelir (slayt 7’deki yıldız). |
| 9 | A | Slayt 9: “Pulsation: anterior to the tragus.” |
| 10 | C | A. transversa faciei parotis içinde a. temporalis superficialis’ten çıkar ve ductus parotideus’a eşlik eder. |
| 11 | D | A. maxillaris m. pterygoideus lateralis’in üst ve alt başları arasından geçer; bölümleri bu kasa göre adlandırılır. |
| 12 | A | A. meningea media foramen spinosum’dan geçip dura mater’i besler. |
| 13 | B | A. alveolaris inferior mandibular (1.) bölümün dalıdır. |
| 14 | C | Masseterik arter pterygoid bölümdendir; PSA ve sphenopalatine üçüncü, middle meningeal birinci bölümdendir. |
| 15 | B | Deep temporal arteries pterygoid bölümden gelir; middle temporal ise a. temporalis superficialis dalıdır. |
| 16 | D | Posterior superior alveolar artery üst molar/premolar dişleri ve sinus maxillaris’i besler. |
| 17 | A | Slayt 17’deki sıra: fissura orbitalis inferior → sulcus infraorbitalis → canalis infraorbitalis → foramen infraorbitale. |
| 18 | C | A. palatina descendens canalis palatinus major’dan geçerek greater palatine arteri verir. |
| 19 | B | A. pharyngea ascendens slaytta Woodruff pleksusuna katılır; Kiesselbach’ın dört arteri “LEGS”tir. |
| 20 | A | Woodruff pleksusu posterior epistaxisin; Little bölgesi (Kiesselbach) anterior epistaxisin kaynağıdır. |
14. Slayt notları, düzeltmeler ve kaynak haritası
Rehberin ana kaynağı kullanıcının sağladığı “04 Head and Neck Arteries.pdf” dosyasıdır. Aşağıdaki notlar, slayt ifadeleri ile anatomik anlamı karıştırmadan çalışmak içindir. Dış kaynaklar yalnızca belirsiz ifadeleri, yazım hatalarını ve tanım farklılıklarını kontrol etmek için kullanılmıştır.
| Slayt | Kontrol edilmesi gereken ifade | Rehberde kullanılan yaklaşım |
|---|---|---|
| 3 | Bifurkasyonun yalnızca “thyroid cartilage düzeyinde” verilmesi | Slayt ifadesi korundu; kaynaklardaki tarif olan thyroid kıkırdağın üst kenarı, C3–C4 ve bireysel değişkenlik eklendi (NCBI StatPearls — Carotid Arteries). |
| 4 | Carotid body’nin yalnızca oksijen düzeyine duyarlı olarak verilmesi | Kaynaklarda CO₂ ve pH değişikliklerine de yanıt verdiği belirtilir; slayttaki O₂ vurgusu korundu (NCBI StatPearls — Carotid Bodies; Carotid Sinus). |
| 5 | ECA’nın “angle of mandible and mastoid process’ten geçmesi” | ECA’nın bu iki yapı arasındaki bölgeden geçerek parotise girdiği şeklinde anlamlandırıldı. |
| 8 | “External maxillar artery” | A. facialis’in eski adı olduğu, a. maxillaris (eski “internal maxillary”) ile karıştırılmaması gerektiği belirtildi. |
| 12, 14, 15, 18 | Accessory meningeal artery ve artery of pterygoid canal metin listelerinde yok | Şekillerde etiketli oldukları için rehberde ayrıca belirtildi. |
| 17 | “Pharygeal branch” yazımı | “Pharyngeal branch” olarak düzeltildi. |
| 20 | “Ophtalmic artery”; greater palatine arterin doğrudan “maxillary artery” kaynaklı gösterilmesi | “Ophthalmic” yazımı kullanıldı; greater palatine’in a. maxillaris → a. palatina descendens yoluyla geldiği belirtildi. |
| 21 | Woodruff pleksusunun “orta konkanın arkasında arteriyel pleksus” olarak tanımlanması | Slayttaki arter listesi korundu. Klinik kaynaklarda pleksus alt konkanın arka ucu çevresinde tarif edilir ve venöz/arteriyel yapısı tartışmalıdır (NCBI StatPearls — Epistaxis; Nasal Concha; Woodruff’s plexus — arterial or venous?). |
Kaynak PDF kapsamı
| PDF sayfaları | Rehberde karşılığı |
|---|---|
| 1 | Ders başlığı ve kaynak bilgisi |
| 2–3 | A. carotis communis kökeni, bifurkasyon, ICA–ECA karşılaştırması |
| 4 | Carotid sinus ve carotid body |
| 5–7 | ECA seyri, dal grupları, yüz arterleri (ICA–ECA ayrımı) |
| 8 | Superior thyroid, lingual, facial ve ascending pharyngeal dalları |
| 9–10 | A. temporalis superficialis ve dalları |
| 11–12 | A. maxillaris seyri, üç bölümü, fossa pterygopalatina ve komşu geçitler |
| 13–16 | Mandibular ve pterygoid bölüm dalları; a. meningea media–pterion; a. alveolaris inferior |
| 17–18 | Pterygopalatine bölüm dalları; infraorbital ve descending palatine arterler |
| 19–21 | Burun boşluğunun kanlanması; Kiesselbach ve Woodruff pleksusları; epistaxis |
Kontrol kaynakları
- NCBI Bookshelf — Anatomy, Head and Neck: Carotid Arteries: bifurkasyon düzeyi ve ICA/ECA dağılımı.
- NCBI Bookshelf — Anatomy, Head and Neck, Anterior: Common Carotid Arteries: CCA kökeni ve seyri.
- NCBI Bookshelf — Anatomy, Head and Neck: Carotid Sinus: baroreseptör ve innervasyon.
- NCBI Bookshelf — Anatomy, Head and Neck: Carotid Bodies: kemoreseptör işlevi ve konum.
- NCBI Bookshelf — Epistaxis: anterior ve posterior burun kanaması kaynakları.
- NCBI Bookshelf — Anatomy, Head and Neck, Nasal Concha: Woodruff pleksusunun konumu.
- PubMed — Woodruff’s plexus: arterial or venous?: pleksusun yapısına ilişkin tartışma.