🧬 Ders 5 — Epigenetics & Nutrigenetics

Epigenetik, Nutrigenetik ve Epigenetik Mekanizmalar

Dept. of Medical Genetics · Diş Hekimliği 1. Sınıf · Final Hazırlık Rehberi

Türkçe açıklama + korunmuş İngilizce/Latince terminoloji

1️⃣ Epigenetik Nedir? (Tanım & Tarihçe)

Tarihçe

"Epigenetik" terimi 1942'de gelişim biyoloğu Conrad Hal Waddington (1905-1975) tarafından, genetik (genetics) ve epigenez (epigenesis) kelimelerinin birleşimiyle oluşturulmuştur: "Epigenetic landscape (epigenetik manzara)". Bu, genlerin fenotip üretmek için çevreleriyle nasıl etkileşebileceğine dair kavramsal bir modeldir.

Tanım

🎯 Spot Bilgi — Epigenetiğin Özü Epigenetik, DNA dizisini DEĞİŞTİRMEDEN gen aktivitelerini düzenleyen olaylardır. Yani: kromatin yapısındaki kalıtsal değişikliklerle (heritable changes in chromatin structure) gen ifadesinin düzenlenmesidir. Bu, dersin en temel ve en sık sorulan cümlesidir.

Daha ayrıntılı: Epigenetik, DNA ve histonlardaki kimyasal modifikasyonların, genetik yapıyı değiştirmeden hücre- ve dokuya özgü gen ifade paternlerini nasıl değiştirdiğini inceler. Bu geri dönüşümlü (reversible) modifikasyonlar, genomun çeşitli çevresel faktörlerle (environmental factors) etkileşimine aracılık eder.

Temel Kavramlar

İnsan vücudunun somatik hücreleri yaklaşık 20.000 gen içerir. Vücuttaki 200'den fazla hücre tipinde, farklı hücreye özgü gen setleri transkribe edilirken, genomun geri kalanı transkripsiyonel olarak inaktiftir.
Epigenetik geçiş, gen ifadesinin bir kuşaktan diğerine stabil aktarımına izin veren doğal bir kontrol mekanizmasıdır.
Epigenetik işaretler intergenerasyonel veya transgenerasyonel olarak; DNA metilasyonu, histon modifikasyonları ve non-coding RNA değişiklikleriyle aktarılabilir.
Epigenetik özellik (epigenetic trait): DNA dizisinde değişiklik olmadan, gen ifadesindeki değişikliklerden kaynaklanan, mitotik ve mayotik olarak kalıtsal, stabil bir fenotiptir.

🎯 Spot Bilgi — Monozigot İkizler Paradoksu Klasik regülasyon mekanizmaları bazı fenotipleri açıklayamaz. Monozigot (tek yumurta) ikizler özdeş genotipe sahiptir ama sıklıkla farklı fenotip gösterir (örneğin biri çok daha obez olabilir). Bunun nedeni epigenetik değişikliklerdir. Bu, sınavda epigenetiğin "neden var olduğunu" gösteren favori örnektir.

🦷 Klinik Önemi Epigenetik, diş hekimliğinde giderek önem kazanan bir alandır: periodontal hastalık ve oral skuamöz hücreli karsinom (oral cancer) patogenezinde anormal DNA metilasyon paternleri rol oynar. Aynı genetik yatkınlığa sahip iki kişide, çevresel faktörler (sigara, beslenme, oral hijyen) epigenetik değişikliklerle farklı hastalık seyrine yol açabilir — tıpkı ikiz paradoksu gibi.

🃏 Flashcard'lar — Tanım & Tarihçe

Epigenetiğin en temel tanımı nedir?

DNA dizisini değiştirmeden, kromatin yapısındaki kalıtsal değişikliklerle gen ifadesinin düzenlenmesi.

"Epigenetik" terimini kim, ne zaman ortaya attı?

Conrad Hal Waddington, 1942 ("epigenetic landscape" kavramı).

Monozigot ikizlerin farklı fenotip göstermesi neyi kanıtlar?

Özdeş genotipe rağmen fenotip farkı → epigenetik değişikliklerin rolünü; klasik genetik tek başına fenotipi açıklayamaz.

2️⃣ Genome vs. Epigenome

Özellik	Genome (Genom)	Epigenome (Epigenom)
Tanım	Hücrelerdeki DNA'da bulunan tüm genetik bilgi	DNA'yı ve ilişkili yapıları modifiye eden kimyasal etiketler zinciri; DNA dizisinden bağımsız tüm gen ifadesi düzenleyicileri
Hücre tipine göre	Tüm hücre tiplerinde AYNIDIR (sabit)	Hücre tipine özgüdür (cell-type specific); yaşam boyu çevresel ipuçlarına yanıt olarak değişir
Döllenmeden itibaren	Yaşam boyu sabit kalır	Çevresel uyaranlara yanıt olarak yeniden programlanır (epigenetic reprogramming)
Aktarım	Mitoz & mayozla aktarılır	Genom gibi; mitozla yavru hücrelere, mayozla gelecek kuşaklara aktarılabilir

Bir organizmanın fenotipi, genom ile epigenom arasındaki etkileşimlerin ürünüdür. Bu yeniden programlama olayları yaşam döngüsü boyunca fenotipik değişikliklere yol açar.

Epigenetik Mekanizmaların Avantajları

Hücreye esneklik (flexibility) kazandırır.
Çevresel uyaranlara yanıt vermeyi sağlar.
Yeniden gelişim ve farklılaşmanın epigenetik programlamayla başlaması için önemlidir.
Genetik çeşitliliği artırır.

⚠️ Dikkat — Epigenomun Anormal Düzenlenmesi Epigenomun anormal düzenlenmesi insan genetik hastalıklarına yol açar: Prader-Willi sendromu, Angelman sendromu, Beckwith-Wiedemann sendromu (geçen dersten hatırlayın — imprinting bozuklukları!). Diğer epigenetik durumların kaybı/değişimi kanserle sonuçlanır.

🧠 Mnemoteknik — Genom vs Epigenom "Genom = Genel/sabit (her hücrede aynı), Epigenom = Esnek/değişken (hücreye özgü)".
İkisi de hem mitoz hem mayozla aktarılabilir — ama epigenom çevreyle yeniden yazılır, genom yazılmaz.

🃏 Flashcard'lar — Genome vs Epigenome

Genom ve epigenom hücre tipleri arasında nasıl farklılaşır?

Genom tüm hücre tiplerinde aynıdır (sabit). Epigenom hücre tipine özgüdür ve yaşam boyu çevreye göre değişir.

Epigenom gelecek kuşaklara aktarılabilir mi?

Evet. Genom gibi epigenom da mitozla yavru hücrelere, mayozla gelecek kuşaklara aktarılabilir.

Epigenomun anormal düzenlenmesi hangi hastalıklara yol açar?

Prader-Willi, Angelman, Beckwith-Wiedemann sendromları ve kanser.

3️⃣ Epigenetik Mekanizmalara Genel Bakış

Epigenetik değişiklikler 3 ana mekanizmayla gerçekleşir:

Mekanizma	Ne Yapar?
1. Methylation (Metilasyon)	Geri dönüşümlü (reversible); metil gruplarının eklenmesi veya çıkarılması
2. Histone modification & chromatin remodeling	Genlerin transkripsiyon için erişilebilirliğini (accessibility) değiştirir
3. Non-coding RNA (Kodlamayan RNA)	Transkripsiyonel ve post-transkripsiyonel düzeyde gen ifadesini düzenler

🧠 Mnemoteknik — 3 Epigenetik Mekanizma "MeHiN" → Me-Hi-N": Methylation · Histone modification · Non-coding RNA.
Hatırlatma: "Metil susturur, Histon (asetil) açar, RNA ayarlar".

🃏 Flashcard — Genel Bakış

Epigenetik değişikliklerin 3 ana mekanizması nedir?

1) DNA methylation, 2) Histone modification & chromatin remodeling, 3) Non-coding RNA.

4️⃣ DNA Methylation (DNA Metilasyonu)

Temel Mekanizma

Bir metil grubunun (methyl group), sitozin (cytosine) pirimidin halkasının 5' pozisyonuna eklenmesini içerir → 5-metilsitozin (5-methylcytosine) oluşur.
Memelilerde yaygındır (%75).
Genel olarak gen transkripsiyonunu BASKILAR (suppress).
Metil grubu, DNA metiltransferazları (DNA methyltransferases — DNMTs) tarafından katalize edilerek eklenir.
Bu, guanin'e komşu sitozin bazlarında (CpG dinucleotides) gerçekleşir; bunlar CpG islands (CpG adaları) denen bölgelerde kümelenir.

CpG Adaları ve Gen Susturma

CpG adaları, genlere komşu promotor dizilerinde ve yakınında bulunur.
Esansiyel genlere (housekeeping genes) ve hücreye özgü genlere komşu adalar METİLLENMEMİŞTİR (unmethylated) → transkripsiyona açıktır.
Komşu CpG adaları METİLLENMİŞ olan diğer genler ise transkripsiyonel olarak susturulur (silenced).

🎯 Spot Bilgi — Metilasyon = Susturma Temel kural: Metilasyon (5-metilsitozin) = gen SUSAR (off); metilasyon yok = gen AÇIK (on). CpG adaları promotor bölgelerdedir. DNMT enzimleri metil grubunu ekler. Bu üçlü (5-metilsitozin / CpG island / DNMT) sınavda kritiktir.

🦷 Klinik Önemi Oral kanserlerde, tümör baskılayıcı genlerin promotor CpG adalarının anormal hipermetilasyonu sık görülür → bu genler susar, hücre kontrolsüz çoğalır. Bu nedenle metilasyon paternleri, ağız kanserlerinde erken tanı biyobelirteci (biomarker) olarak araştırılmaktadır.

🃏 Flashcard'lar — DNA Methylation

DNA metilasyonu hangi baza, neresine eklenir ve ne oluşturur?

Sitozinin pirimidin halkasının 5' pozisyonuna metil grubu eklenir → 5-metilsitozin. DNMT enzimleri katalize eder.

Metillenmiş ve metillenmemiş CpG adaları gen ifadesini nasıl etkiler?

Metillenmemiş → transkripsiyona açık (gen aktif). Metillenmiş → transkripsiyonel olarak susturulmuş (gen kapalı). Housekeeping genlerin CpG adaları genelde metillenmemiştir.

CpG dinükleotidi nedir ve nerede kümelenir?

Guanin'e komşu sitozin (C-p-G). Promotor bölgelerinde CpG islands olarak kümelenir.

5️⃣ Histone Modification (Histon Modifikasyonu)

Kromatin & Nükleozom Yapısı

Kromatin, histon proteinlerinden oluşan bir oktamerin (octamer) etrafına sarılmış DNA'dan oluşur → nükleozomları (nucleosomes) oluşturur.
Histon (histone): DNA ile nükleozom yapısını oluşturan, ökaryotik kromozom yeniden modellenmesinde (remodelling) rol oynayan hidrofilik proteinlerdir.
Histonların tiplere (histone I, II…) sınıflandırılması, her birindeki arginin ve lizin (arginine & lysine) miktarlarına göre yapılır.
Modifikasyonlar, nükleozomdan dışarı uzanan N-terminal histon kuyruklarındaki (N-terminal histone tails) korunmuş amino asit dizilerinde oluşur.

Asetilasyon: HAT vs HDAC (En Kritik Kısım!)

Enzim	İşlem	Kromatin	Gen
HAT (Histone Acetyltransferase)	Asetil grubu EKLER (acetylation)	Kromatin yapısı AÇILIR (gevşer)	AÇIK (ON) — transkripsiyona uygun
HDAC (Histone Deacetylase)	Asetil grubunu ÇIKARIR (deacetylation)	Konfigürasyon KAPANIR (sıkışır)	KAPALI (OFF) — susturulur

Histonların kimyasal modifikasyonu kromatin yapısını değiştirir → genleri transkripsiyon için erişilebilir (accessible) veya erişilemez (inaccessible) hale getirir.

Nükleozom Pozisyonu

Nükleozomlar DNA üzerinde kayarak (sliding) pozisyon değiştirebilir:

Sıkıca paketlendiğinde (tightly packed): Transkripsiyon faktörleri (TFs) bağlanamaz → gen ifadesi KAPALI (off).
Gevşek bağlandığında (loosely connected): TFs DNA'ya bağlanabilir → gen ifadesi AÇIK (on).

🧠 Mnemoteknik — HAT vs HDAC "HAT = şapka çıkar, kapı AÇILIR (Acetylation → Aç)" → asetil ekler, gen açılır.
"HDAC = D'li olan = De-asetilasyon = kapatır (Down)" → asetili çıkarır, gen susar.
Genel kural: Asetilasyon AÇAR, Metilasyon (DNA) SUSTURUR.

⚠️ Dikkat — Metilasyon vs Asetilasyon Karışıklığı Klasik çeldirici: DNA metilasyonu → gen KAPATIR. Histon asetilasyonu → gen AÇAR. İkisini ters karıştırmak çok yapılan bir hatadır. "Metil susturur, asetil aktive eder" diye sabitleyin.

🃏 Flashcard'lar — Histone Modification

Nükleozom nasıl oluşur?

DNA'nın, histon proteinlerinden oluşan bir oktamerin etrafına sarılmasıyla.

HAT ve HDAC enzimleri gen ifadesini nasıl etkiler?

HAT asetil ekler → kromatin açılır → gen AÇIK. HDAC asetili çıkarır → kromatin kapanır → gen SUSAR.

Histonlar hangi amino asitlerin oranına göre sınıflandırılır?

Arginin ve lizin miktarlarına göre.

Nükleozomlar sıkı paketlendiğinde gen ifadesi ne olur?

Transkripsiyon faktörleri bağlanamaz → gen ifadesi KAPALI. Gevşek olduğunda TFs bağlanır → AÇIK.

6️⃣ Non-coding RNA (Kodlamayan RNA)

Non-coding RNA (ncRNA): DNA'dan transkribe edilen ancak proteine çevrilmeyen (not translated) işlevsel RNA molekülüdür. Genel olarak gen ifadesini transkripsiyonel ve post-transkripsiyonel düzeyde düzenler.

Epigenetik ile İlişkili ncRNA'lar

Epigenetik süreçlerde rol oynayanlar iki ana gruba ayrılır:

Grup	Boyut	Sınıflar
Short ncRNAs (Kısa)	< 30 nükleotid	miRNA (microRNA), siRNA (short interfering RNA), piRNA (piwi-interacting RNA)
Long ncRNAs (Uzun)	> 200 nükleotid	lncRNA (long non-coding RNA)

Her iki grup da şu rollerde görev alır: heterokromatin oluşumu (heterochromatin formation), histon modifikasyonu, DNA metilasyonu hedefleme ve gen susturma (gene silencing).

🧠 Mnemoteknik — ncRNA Tipleri Kısa ncRNA'lar (3 tane, <30 nt): "mi-si-pi" → miRNA, siRNA, piRNA (kafiyeli, kolay ezberlenir!).
Uzun (>200 nt): lncRNA ("ln" = long/uzun).
Sınır: "30 altı kısa, 200 üstü uzun".

🃏 Flashcard'lar — Non-coding RNA

Non-coding RNA nedir?

DNA'dan transkribe edilen ama proteine çevrilmeyen, gen ifadesini düzenleyen işlevsel RNA molekülü.

Kısa ncRNA'ların 3 ana sınıfı ve boyut sınırı nedir?

miRNA, siRNA, piRNA — hepsi <30 nükleotid. Uzun ncRNA (lncRNA) >200 nükleotid.

ncRNA'lar hangi epigenetik süreçlerde rol oynar?

Heterokromatin oluşumu, histon modifikasyonu, DNA metilasyonu hedefleme ve gen susturma.

7️⃣ Nutrigenetik & Nutrigenomik

Epigenetik modifikasyonlar çevre ve beslenmeden (environment & nutrition) büyük ölçüde etkilenebilir. Erken çevresel koşullar, erişkin sağlığı ve hastalığı için önemlidir. Özellikle yaşamın ilk 1.000 günü (maternal/neonatal beslenme + bağırsak mikrobiyotası + epigenetik) yaşam boyu sağlığı belirler.

Tanımlar — Nutrigenomics vs Nutrigenetics (KARIŞTIRMA!)

Terim	Tanım	Yön
Nutrigenomics	Beslenmenin gen ifadesi üzerindeki etkilerini inceler; hücre/doku/organizmalarda diyet izlerini araştırır. Beslenmenin homeostazı nasıl etkilediğini anlar.	Diyet → Gen (besin geni etkiler)
Nutrigenetics	Genetik polimorfizmlerin farklı gen ifadesine nasıl yol açtığını inceler. Farklı metabotipler (metabotypes) oluşur → diyete farklı yanıt, farklı besin ihtiyacı, olası besin intoleransı.	Gen → Diyet yanıtı (genin diyete tepkisi)

🧠 Mnemoteknik — Nutrigenomics vs Nutrigenetics "Nutrigeno-MICS = besin geno-MU (genomu) etkiler" → Diyet → gen ifadesi (çevre → gen).
"Nutrige-NETICS = senin geNETİĞİN diyete tepkisi" → Genetik (SNP) → diyet yanıtı farkı (gen → çevre yanıtı).
Kısaca: Nutrigenomics = besin genleri nasıl etkiler; Nutrigenetics = genlerin diyete yanıtı nasıl farklılaşır.

SNP (Single Nucleotide Polymorphism)

Çoğu gende bireyler arasında değişen küçük dizi farklılıkları (polimorfizmler) vardır.
SNP, en sık görülen varyasyon tipidir.
İnsan popülasyonlarındaki spesifik genetik polimorfizmler, diyete metabolik yanıtı değiştirir ve hastalık risk paternlerini etkiler.
Bazı SNP'ler genin ifadesini değiştirir: ya farklı miktarda protein üretir ya da protein yapısını değiştirir.

Beslenme-Gen Etkileşimi (3 Tip)

Doğrudan etkileşim (Direct interactions): Besinler bir reseptörle etkileştikten sonra transkripsiyon faktörü gibi davranıp DNA'ya bağlanır ve gen ifadesini indükler.
Epigenetik etkileşim (Epigenetic interactions): Besinler DNA yapısını değiştirir → gen ifadesi değişir.
Genetik varyasyon (Genetic variation): SNP'ler gibi yaygın genetik varyasyonlar genlerin ifadesini/işlevselliğini değiştirir.

Akdeniz Diyeti (Mediterranean Diet)

Batı diyetinin aksine, Akdeniz diyeti kalp hastalığı, kardiyovasküler ölüm ve genel mortalite riskinin azalmasıyla ilişkilidir.
İçeriği: meyve, sebze, makarna/pirinç, balık ve kümes hayvanları, tam tahıllar, sağlıklı yağlar (tekli/çoklu doymamış yağlar — linolenik asit); kırmızı et ve doymuş yağı sınırlar.
Sızma zeytinyağı veya kuruyemişle desteklenen Akdeniz diyetinde kardiyovasküler olay insidansı, az yağlı diyete göre daha düşüktür.
Kanser insidansının azalmasıyla da ilişkilidir.
Biyoaktif moleküller: oleuropein, resveratrol, retinoidler, vitaminler, epigallocatechin-gallate, omega-3 PUFA → kanserin çeşitli özelliklerini (hallmarks of cancer) hedefleyerek anti-tümoral aktivite gösterir.

🦷 Klinik Önemi — Beslenme & Ağız Sağlığı Beslenmenin epigenetik etkisi diş hekimliğinde de geçerlidir: maternal beslenme diş ve kraniyofasiyal gelişimi programlar; şeker tüketimi sadece çürük yapmaz, aynı zamanda inflamatuar gen ifadesini etkiler. Akdeniz diyetinin anti-inflamatuar özelliği periodontal sağlık için de koruyucudur. Hastalara beslenme önerisi verirken bu sistemik-oral bağlantıyı hatırlayın.

🃏 Flashcard'lar — Nutrigenetik & Nutrigenomik

Nutrigenomics ve nutrigenetics arasındaki temel fark nedir?

Nutrigenomics: besinlerin gen ifadesine etkisi (diyet → gen). Nutrigenetics: genetik polimorfizmlerin diyete farklı yanıta yol açması (gen → diyet yanıtı / metabotipler).

En sık görülen genetik varyasyon tipi nedir ve diyetle nasıl ilişkilidir?

SNP (single nucleotide polymorphism). Diyete metabolik yanıtı değiştirir, hastalık riskini etkiler; gen ifadesini/protein yapısını değiştirebilir.

Beslenme-gen etkileşiminin 3 tipi nedir?

1) Doğrudan (besin → transkripsiyon faktörü), 2) Epigenetik (besin → DNA yapısı), 3) Genetik varyasyon (SNP).

8️⃣ Gen-Diyet-Hastalık Etkileşimleri & Sonuç

Nutrigenetik Hastalıklar — Diyetle Önlenebilir Monogenik Hastalıklar

İnsan hastalıklarıyla ilişkili genlerin %97'si monogenik hastalıklarla sonuçlanır. Diyet alımını değiştirmek bazı monogenik hastalıkları önleyebilir:

Hastalık	Kaçınılması Gereken	Neden
Phenylketonuria (PKU)	Fenilalanin (phenylalanine) içeren besinler: balık, tavuk, yumurta, süt, peynir, kuru fasulye, kuruyemiş (yüksek proteinli)	Fenilalanin metabolize edilemez → toksik birikim
Galactosemia	Laktoz/galaktoz içeren besinler: süt ve süt ürünleri	Galaktozu sindiren karaciğer enzimi eksiktir
Defektif aldehyde dehydrogenase	Alkol (alcohol)	Aldehit dehidrogenaz enzimi bozuk

🎯 Spot Bilgi — PKU & Galaktozemi Bu iki hastalık, "genetik hastalık ama diyetle yönetilebilir" prensibinin klasik örnekleridir. PKU → fenilalaninden kaçın; Galaktozemi → laktoz/galaktozdan (sütten) kaçın. Sınavda gen-diyet etkileşiminin en somut örnekleridir.

Nutrigenomik & Hastalıklar

Kardiyovasküler Hastalık (CVD)

Apolipoprotein E geni E4 alleli: Artan diyet yağ alımıyla, diğer allellere (E1, E2, E3) göre daha yüksek LDL seviyeleri gösterir.
Apoprotein A1 geni (-75G/A) SNP'si (kadınlarda): Diyet PUFA alımının artmasıyla HDL artışıyla ilişkilidir.

Hipertansiyon (Hypertension)

Sodyum taşıma/metabolizmasıyla ilgili genler önemlidir: epitelyal sodyum kanalı (ENaC) alt birimleri, adducin, 11β-hydroxysteroid dehydrogenase — diyet tuz alımı ile hipertansiyon arasındaki kanıtlanmış ilişki nedeniyle.

Diyet & Kanser Riski

Yüksek kırmızı et tüketimiyle kolorektal kanser riski artar.
Tuz ve koruyucular gibi spesifik diyet irritanları mide kanseri için karsinojen olarak öne sürülmüştür.

Tip 2 Diabetes Mellitus (T2DM)

Diyabet, dünyadaki tüm hastalıkların %90'ından fazlasını oluşturur.
Tip 2 diyabet multifaktöriyel patogenezlidir (genetik + çevresel etkileşim).
Genomik çalışmalar, T2DM riskiyle ilişkili 65 SNP olduğunu göstermiştir.

Nutrigenomik: Avantaj & Dezavantajlar

Avantajlar (Advantages)	Dezavantajlar (Disadvantages)
Sağlıklı diyet/yaşam tarzına odaklanma · belirli durumların riski hakkında farkındalık · yaşam kalitesi artışı · hastalık önlemeye odaklanma · morbidite/erken mortalite azalması · sağlık maliyetlerinin düşmesi · hastalık duyarlılığı mekanizmalarının daha iyi anlaşılması	Diğer değiştirilebilir risk faktörlerinden dikkatin uzaklaşması · yalnızca spesifik besinlere/gıdalara odaklanma · yanıltıcı iddialar · kişiselleştirilmiş diyet ve tasarım gıdaların yüksek maliyeti

Sonuç (Conclusion)

Beslenme (özellikle maternal diyet) ve kimyasal kirleticiler, insan sağlığını etkileyen iki önemli çevresel faktördür. Bunlar bireyi doğrudan etkiler (kanser dahil birçok hastalığın patogenezine katkı) ve muhtemelen epigenetik aktarımla kuşaklar boyu yayılır — bu yüzden yalnızca birey için değil, gelecek kuşaklar ve toplum için de büyük bir halk sağlığı sorunudur. Çevresel epigenetiğin moleküler mekanizmalarını anlamak, hem halk sağlığı hem hedefli müdahaleler için yol açar.

🃏 Flashcard'lar — Gen-Diyet-Hastalık

PKU ve galaktozemi hastaları sırasıyla nelerden kaçınmalıdır?

PKU → fenilalanin içeren yüksek proteinli besinler. Galaktozemi → laktoz/galaktoz (süt ve süt ürünleri).

ApoE E4 alleli diyet yağıyla nasıl etkileşir?

Artan diyet yağ alımıyla, diğer allellere göre daha yüksek LDL seviyelerine yol açar (CVD riski).

Tip 2 diyabet hangi kalıtım tipindedir ve kaç SNP ile ilişkilendirilmiştir?

Multifaktöriyel (genetik + çevre). 65 SNP riskle ilişkilendirilmiştir.

Hangi diyet alışkanlığı kolorektal kanser riskini artırır?

Yüksek kırmızı et tüketimi. (Tuz/koruyucular ise mide kanseri ile ilişkilendirilmiştir.)

🎯 FİNAL ÖZET — En Kritik 10 Spot

Epigenetik = DNA dizisini değiştirmeden, kromatin değişiklikleriyle gen ifadesinin düzenlenmesi (Waddington, 1942).
Monozigot ikiz paradoksu = epigenetiğin varlık kanıtı.
Genom: sabit, her hücrede aynı. Epigenom: hücreye özgü, çevreyle değişir; mitoz+mayozla aktarılır.
3 epigenetik mekanizma: DNA methylation, histone modification, non-coding RNA (MeHiN).
DNA metilasyonu: sitozin 5' → 5-metilsitozin, DNMT enzimi, CpG islands; metilasyon = gen SUSAR.
Histon asetilasyonu: HAT açar (gen ON), HDAC kapatır (gen OFF). Asetil aktive eder, metil susturur.
ncRNA: kısa (<30nt → miRNA/siRNA/piRNA), uzun (>200nt → lncRNA); gen susturma/kromatin.
Nutrigenomics = diyet→gen ifadesi; Nutrigenetics = gen(SNP)→diyet yanıtı/metabotip.
SNP = en sık varyasyon; beslenme-gen etkileşimi 3 tip (direkt, epigenetik, genetik varyasyon).
Diyetle yönetilen monogenik hastalıklar: PKU (fenilalanin), galaktozemi (laktoz/galaktoz). Akdeniz diyeti kardiyoprotektif + antikanser.