Custom Tray · Base Plate · Wax Rim · Diş Dizimi
Total Protez Laboratuvar & Klinik Aşamaları
01Custom Tray — Sınıflama & Avantaj
Ölçü kaşıkları iki ana gruba ayrılır: Stock (hazır/prefabrik) ve Custom (kişisel/bireysel). Custom tray, modern diş hekimliğinde final ölçü için standart uygulamadır.
- Stock kaşık: metal/plastik; solid veya perfore. Perfore kaşık aljinatla kullanılır (delikler mekanik tutuculuk). Plastik kaşıklar ısı ile steril edilemez.
- Custom kaşık: protez son sınırlarından birkaç mm kısa yapılır — bu boşluk border molding (Kerr tekniği) içindir.
Custom Tray'in Avantajları
- Mükemmel adaptasyon (en büyük avantaj) — hazır kaşıklar asla tam uyum sağlayamaz.
- Border molding (Kerr compound) için yer sağlar (sınırlar birkaç mm kısa).
- Gerektiğinde selektif basınç (selective pressure) tekniğine uygundur.
Custom tray, denture base sınırından 1.5–2 mm kısadır → border molding için boşluk. "Kerr compound" / "border molding" geçiyorsa cevap custom tray'dir. Stock tray = preliminary; custom tray = final.
02Custom Tray — Materyal & Yapım
Custom tray ağız sıcaklığında (~37°C) kullanıldığından materyal termoplastik olmamalı (yoksa distorsiyon). Termoplastik = ısıyla yumuşayıp soğuyunca sertleşen. En uygun materyal: cold-cure (soğuk polimerizan) akrilik.
| Materyal | Özellik |
|---|---|
| Cold-cure akrilik | Toz (polimer) + likit (monomer); likitteki kimyasal aktivatörle polimerize. Yapımdan sonra 24 saat stabilize edilmeli. En uygun seçim. |
| Shellac (baseplate) | Eskiden; kırılgan tabaka; ısıyla yumuşatılıp modele uyarlanır. |
| Thermoset vinil reçine | Tabaka formunda. |
| Light-cured reçine | Özel ışık cihazı ile sertleşir; hazırlığı kolay/hızlı. |
Yapım Aşamaları (özet)
- Stok kaşık + aljinatla preliminary ölçü → anatomik model.
- Action line (kılavuz çizgiler) çizilir: labial/buccal/lingual sulkusların en derin noktalarından, frenula geri çekilebilecek şekilde. 2 mm üstüne paralel ikinci çizgi.
- İlk çizilen çizgiler denture base sınırıdır; custom tray bu çizgilerden 1.5–2 mm kısa olmalı.
- Block-out: undercut'lar wax ile doldurulur (yoksa akrilik undercut'a akar, kaşık ağıza girmez).
- İzolasyon: model lacquer (kimyasal adı sodyum aljinat) ile izole edilir; tek yönde uygulanır.
- Cold-cure akrilik 1:3 likit:toz oranında karıştırılır → parlak yüzey; parmağa yapışmayınca / filaman gibi uzayınca kıvam tamam.
- 2–3 mm hamur açılır, modele uyarlanır (inceltmeden), sınırlar kesilir (kenarlar inceltilmez).
- Handle (sap): labial frenula hizasında; genişlik 10–15 mm, kalınlık 5 mm, yükseklik 15 mm, öne uzanım 15 mm.
- Ekzotermik reaksiyon: sertleşirken ısı açığa çıkar — bu fazda kaşığa dokunulmaz; aşırı kalınlık iç gerilim → deformasyon.
- Sertleşince çıkarılır, frezle düzeltilir (gözlük+maske — akrilik tozu!); aljinat akışı için perforasyonlar açılır.
Mukostatik (Düşük Basınç) Teknik
Total protezde minimal basınç istenirse: anatomik modele wax tabakası uygulanır; kanin ve molar bölgelerinde ~5×5 mm wax kaldırılarak relief oluşturulur; stopper alanlar bırakılır; wax üzerine cold-cure akrilik uygulanır. Border molding: Kerr compound veya fonksiyonel silikon.
Cold-cure oran 1:3 (likit:toz) · stabilize 24 saat · custom tray denture base'den 1.5–2 mm kısa · handle 10–15 / 5 / 15 / 15 mm · mukostatik relief 5×5 mm (kanin+molar) · izolasyon ajanı = lacquer / sodyum aljinat.
Custom tray neden termoplastik materyalden yapılmaz?
Cold-cure akrilikte likit:toz oranı ve stabilizasyon süresi nedir?
İzolasyon ajanı "lacquer"ın kimyasal adı nedir?
03Base Plate — Tanım & Neutral Zone
Base plate (kaide plağı): protezde yapay dişleri taşıyan kısım. İki anlamı var: (1) geçici (temporary) — yapım sırasında, flask aşamasına kadar; (2) kalıcı (permanent) — akrilikten, flaskta işlenmiş, hastanın kullandığı.
- Konvansiyonel hareketli protez: akrilik. İskelet bölümlü protez: akrilik + metal.
- Geçici base plate'ler yapay dişleri destekler, maxillomandibular ilişki ve prova değerlendirmesine yardım eder.
İyi Bir Base Plate
Modele iyi adapte, rijit/stabil, ağız sıcaklığında deforme olmaz, boyutsal stabil, kolay/hızlı/ucuz, irritan/toksik/kokusuz değil, iç yüzey pürüzsüz; model hasar görmemeli.
Neutral zone: dilin dışa itme kuvvetiyle yanak-dudağın içe itme kuvvetinin dengelendiği alan; protez bu zonda olmalı.
Functional line: hareketli doku (yanak/dudak/dil kasları) ile hareketsiz alveol kret mukozasının buluştuğu çizgi; protez sınırı buraya uzanmalı. Kısa → retansiyon sorunu; uzun → kas hareketi protezi yerinden oynatır, irritasyon.
04Base Plate — Materyal & Teknikler
| Materyal | Özellik |
|---|---|
| Baseplate | Koyu pembe, sert, kırılgan; Bunsen/sıcak suyla yumuşar, ağız sıcaklığında kolay deforme olmaz; soğuyunca tekrar kırılgan. |
| Photoplate (fotopolimerizan) | Açık pembe, yumuşak; modele uyarlanıp ışıkla sertleşir; ışık ve ısıdan korunarak saklanmalı. ~1–2 mm inceltilir. |
| Cold-cure akrilik | Sheet veya sprinkling tekniği. |
| Heat-cure akrilik | İki kat wax → flask → wax kaynatılıp atılır → heat-cure ile doldurulur. Çok hassas ama karmaşık. |
Baseplate Adaptasyon Sırası
Model izole edilir (separator/talk pudra) → Bunsen ile yumuşatılır → modele uyarlanır: palatal vault → alveol sırtları → vestibül sırasıyla → fazlalık makasla kesilir → frenula bölgesinde keskin "V" çentik (spatula yüzeye dik, kenarlar beveled değil) → polimerizasyon sonrası frezle finish (kenarlar yuvarlatılır).
Sprinkling tekniği base plate için ideal yöntemdir (dokuyla hassas temas). Mantık: akrilik polimerize olurken büzülür ve modelden çekilir; kütle büyüdükçe büzülme artar. Küçük partiküllerle polimerize edilirse büzülme minimum → uyum sorunu çözülür. Ancak zaman aldığı için günlük pratikte az kullanılır.
Geçici ve kalıcı base plate farkı nedir?
Base plate hangi sırayla modele adapte edilir?
Sprinkling tekniği neden ideal kabul edilir?
05Wax Rim — Fonksiyon & Boyutlar
Wax rim (mum duvarı / oklüzal rim): base plate üzerine yerleştirilen pembe wax şeritleri; hekimin vertical dimension ve centric relation belirlemesine yardım eder. Yapay dişlerin analoğudur; retansiyon (1. aşama) ile kayıt (2. aşama) arasındaki laboratuvar fazıdır.
Wax Rim Fonksiyonları
- Kaydedilenler: VDO (oklüzyonun dikey boyutu), rest VD, interoklüzal mesafe, centric & eccentric ilişkiler, oklüzal düzlem.
- Yapay dişlerin yerleştirileceği hacmi oluşturur (rim olmadan dizim imkânsız).
- Diş arkını tanımlar; estetik, doğal görünüm, yanak/dil ısırmasını önleme, buccal koridor.
- Üst dudağa labial fullness (dudak desteği) sağlar → VDO'yu etkiler.
| Bölge | Yükseklik (sulkustan) | Genişlik (BL) |
|---|---|---|
| Maxiller anterior | 22–24 mm | 5–7 mm |
| Maxiller posterior | ~22 → 18 mm (tuberositeye doğru azalır) | 8–10 mm |
| Mandibular anterior | ~18 mm | 4–6 mm |
| Mandibular posterior | ~18 mm | 8–10 mm |
VDO çok yüksek → dudaklar kapanamaz. VDO çok düşük → yüz çökmesi (facial collapse). Ortalama labial destek miktarı incisive papilla konumuna göre belirlenir.
06Wax Rim — Oklüzal Düzlem & Yapım
Oklüzal Düzlem Ayarı
- Üst wax rim önden bakışta pupiller hatta paralel.
- Mandibula istirahatteyken üst rim, üst dudağın birkaç mm altında.
- Rim seviyesi: anteriorda ağız köşeleri + dil dorsumu hizasında; posteriorda retromolar pad'in üst 2/3'ü.
Konumlandırma
- Maxiller santral kesicilerin labial yüzeyi, incisive papilla merkezinin ~8–10 mm anteriorunda.
- Üst rim posterioru, base plate arka sınırından 1 cm önce sonlanır; tuberosite eğimini izler.
- Mandibular rim: posteriorda kret üzerine; anteriorda ~15° labiale eğimli (doğal diş eğimini taklit).
Yapım Adımları
- Base plate'ler waxla modele tutturulur.
- Wax alev üstündeki sıcak havada (alevin içinde değil) yumuşatılır.
- Akordeon gibi katlanıp silindir halinde sarılır (içinde hava kalmaz, katlar erir).
- Çene boyuna göre kesilir, rim base plate üzerine yerleştirilir; sıcak spatulayla keskin sınır olmadan sabitlenir.
- Cam/seramik yüzeye bastırılarak düzlenir; yüzey sıcak spatulayla pürüzsüzleştirilir.
Önde: pupiller hatta paralel + ağız köşeleri/dil dorsumu. Arkada: retromolar pad'in üst 2/3'ü. Santral labial yüzü papilla merkezinin 8–10 mm önünde. Köprü: "Önde gözden (pupil) hizala, arkada retromolar 2/3'e otur."
Wax rim ile hangi çene ilişkileri kaydedilir?
Maxiller anterior wax rim yüksekliği ve santral konumu nedir?
VDO çok yüksek/düşük olursa ne olur?
07Diş Dizimi — Düzlemler & Eğriler
Tooth arrangement: yapay dişlerin base üzerine konumlandırılması. Amaçlar: çiğneme verimi, konuşma, estetik, doğal yüz ifadesi.
Oklüzal (orientation/masticatory) düzlem: ağız köşelerinden dil dorsumu boyunca retromolar pad'in ön 2/3'üne uzanan hayali düzlem. Doğal dentisyonda alt ön kesicilerin kontak noktasından geçer.
Denge için uyum içinde olması gereken elemanlar: oklüzal düzlem · Curve of Spee · insizal yol eğimi · kondiler yol eğimi · Curve of Wilson.
| Eğri | Tanım |
|---|---|
| Curve of Spee | Anteroposterior; mandibular kanin ucundan premolar/molar buccal cusp'larına, ramus ön kenarına. Yukarı bakan konkav eğri; premolardan başlar. |
| Curve of Wilson | Mediolateral/frontal; mandibular posteriorların lingual cusp'ları buccal'den alçak. Maxillada dişler damağa, mandibulada dile doğru eğilir; premolardan molara artar. |
| Monson Curve (Sphere) | Tüm cusp ve insizal kenarlar, çapı 20 cm (yarıçap 10 cm), merkezi glabella'da olan teorik kürenin yüzeyine değer. |
Wilson eğrisi gereği: üst molarların oklüzal yüzeyi dışa (buccal), alt molarların oklüzal yüzeyi içe (lingual) eğimlidir. Sağlanmazsa lateral harekette oklüzal temas kaybı → protez instabilitesi.
Monson = 20 cm çap (10 cm yarıçap) küre, merkez glabella. Curve of Spee bu kürenin bir parçasıdır. (Artikülatör dersindeki Monson teorisiyle aynı: 10 cm yarıçap.)
08Ön Diş Dizimi Kuralları
Genel Kurallar
- Maxiller santraller incisive papilla'nın ~1 cm anterioruna; kanin uçlarını birleştiren çizgi papilladan geçer.
- Üst ön dişler alt dudak konturunu izler; uymazsa hatalı.
- Fonetik ("f", "v"): üst ön dişler alt dudağın iç yüzeyine değmeli — provada kritik kontrol.
- Dişler sırtın hafif dışında olabilir ama vestibüler sulkusun en derin noktasından çizilen dikey çizgiyi aşmamalı.
- Toplam rim uzunluğu = bir arktaki 14 dişin birleşik mesiodistal genişliği; dişler base sonuna kadar uzanmaz, ~1 cm önce biter.
Genel anterior overlap: vertikal 0.5–1 mm, horizontal 1–2 mm (düşük insizal guidance açısı için). Ancak mandibular ön dişlerde özel kural: overjet 2–3 mm, overbite ~0; üst-alt ön dişler arası TEMAS olmamalı (total protez stabilitesi için).
Maxiller Ön Dişlerin Bireysel Konumu (5 kriter)
Her diş: (1) mesiodistal eğim · (2) labiolingual eğim · (3) rotasyon · (4) oklüzal düzlemle ilişki · (5) genel görünüm.
| Diş | MD eğim | LL eğim | Oklüzal düzlemle ilişki |
|---|---|---|---|
| Santral | Orta hatta dik veya ~5° | ~8° labial; insizal kenar rimle aynı hizada | İnsizal kenar düzleme değer |
| Lateral | ~10° eğim | ~12° labial (santralden fazla) | İnsizal kenar düzlemin 0.5–1 mm üstünde |
| Kanin | Dik veya uç hafif mesial | Dik veya uç hafif lingual; distal lingual rotasyon | Uç düzleme tam değer |
Kanin: disto-labial yarısı 1. premolarla, mesio-labial yarısı lateralle hizalanır. Üst ön dişler çiftler halinde dizilir; simetri kritik; ön/profil/oklüzal görünümden kontrol edilir.
Maxiller santraller incisive papilla'ya göre nereye dizilir?
"f" ve "v" sesleri diş diziminde neyi kontrol eder?
Mandibular ön dişlerde overjet/overbite ne olmalı?
Maxiller lateral insizal kenar oklüzal düzleme göre nerede?
09Arka Diş Dizimi & Glass Plate Kuralı
Arka dişler doğrudan alveol kret üzerine dizilir (mandibular stabilite için kritik). Mandibular posterior santral oluklar, kanin distalinden retromolar pad'e çizilen çizgiyle hizalanmalı. Dizim üst veya alt arktan başlayabilir; 2. molar, retromolar pad'den çizilen dikey çizgiyi aşmamalı.
| Diş | Cama değen cusp / konum |
|---|---|
| 1. premolar | Buccal cusp cama değer; palatal cusp değmez. Spee için hafif mesial eğim. |
| 2. premolar | Her iki cusp cama değer. Hafif mesial eğim. |
| 1. molar | Sadece mesiopalatal cusp cama değer; diğerleri hafif yukarıda. Hafif mesial eğim. |
| 2. molar | Hiçbir cusp cama değmez; distal kısım mesialden yüksek. |
Üst 1. moların mesiobuccal cusp'ı, alt 1. moların developmental (buccal) groove'una oturur — buna "key to occlusion" (Angle Class I) denir. Diş diziminin doğruluğunun anahtar kontrolüdür.
Yapay alt arka dişler mylohyoid ridge'in lingualine asla konmamalı. Çok buccale konursa protez devrilir (tipping); çok linguale konursa dil alanı daralır, küçük dil hareketi bile alt protezi oynatır. Base plate diş için kalınsa cervical bölge değil, base plate inceltilir (gerekirse lingualden).